Dasturni xatolardan tozalash

Dastur xatolarini aniqlash va tuzatish — yaratilayotgan kompyuter dasturining xatolar aniqlanadigan, ularning qayerda yuzaga kelgani topiladigan va ular bartaraf etiladigan ishlab chiqish bosqichidir. Xato qayerda sodir bo‘lganini tushunish uchun quyidagilarni bajarish kerak:

Mark II kompyuterining jurnalidagi yozuv: sahifaga yopishtirilgan tungi kapalak

Xatolarni aniqlash va tuzatishning bir-birini to‘ldiradigan ikki usuli mavjud:

  • Xatolarni aniqlash uchun debuggerlardan foydalanish — ular dastur ishini bosqichma-bosqich kuzatishga xizmat qiluvchi foydalanuvchi interfeysini o‘z ichiga olgan dasturlardir: operatorlarni birma-bir, funksiyalarni birma-bir bajarish, manba kodining ayrim satrlarida yoki muayyan shart bajarilganda to‘xtash imkonini beradi.
  • Dasturning muhim nuqtalariga joylashtirilgan chiqarish operatorlari yordamida uning joriy holatini ko‘rsatish — ekranga, printerga, karnayga yoki faylga. Xatolarni aniqlashga oid ma’lumotlarni faylga yozib borish jurnallash deb ataladi.

Dastur ishlab chiqish siklida xatolarni tuzatishning o‘rni

Dasturdan foydalanish davomida ko‘p marta takrorlanadigan odatiy ishlab chiqish sikli taxminan quyidagicha:

  1. Dasturlash — dasturga yangi imkoniyatlar qo‘shish, mavjud xatolarni tuzatish.
  2. Sinovdan o‘tkazish (qo‘lda yoki avtomatlashtirilgan tarzda; dasturchi, sinovchi yoxud foydalanuvchi tomonidan; «tutun sinovi», «qora quti» yoki «modulli sinov» usulida) — xato mavjudligini aniqlash.
  3. Xatoni qayta yuzaga keltirish — u sodir bo‘lgan sharoitlarni aniqlash. Parallel jarayonlarni dasturlashda bu murakkab vazifaga aylanishi mumkin. Ayrim noodatiy xatolarni qayta yuzaga keltirish ayniqsa qiyin; ularga misol: geyzenbaglar.
  4. Xatolarni tuzatish — xatoning sababini aniqlash.

Vositalar

Xatolarni aniqlash va tuzatish ko‘pincha yuqori malaka hamda katta resurslarni talab etadi. Dasturchining bu boradagi mahorati muammo manbasini topishda muhim, biroq jarayonning murakkabligi quyidagi omillarga bog‘liq: ishlatilayotgan dasturlash tili va dasturiy vositalar, xususan, debuggerlar.

Xatolarni aniqlash va tuzatish vositalari

Debugger — dasturchiga tekshirilayotgan dasturning bajarilishini kuzatish, uni to‘xtatish va qayta ishga tushirish, sekinlashtirilgan rejimda bajarish, xotiradagi qiymatlarni o‘zgartirish, hatto ayrim hollarda bajarilish jarayonini vaqt bo‘yicha ortga qaytarish imkonini beruvchi dasturiy vositadir.

Dasturchi uchun quyidagi vositalar ham foydali bo‘lishi mumkin:

  • Profillagichlar. Ular kodning muayyan qismi bajarilishiga qancha vaqt ketishini aniqlash imkonini beradi. Kod qamrovini tahlil qilish bajarilmaydigan kod qismlarini aniqlashga yordam beradi
  • API jurnallagichlari Windows xabarlarini jurnalga yozish orqali dastur va Windows API o‘rtasidagi o‘zaro aloqani kuzatish imkonini beradi
  • Dizassemblerlar bajariladigan faylning assembler kodini ko‘rish imkonini beradi
  • Snifferlar dastur hosil qilayotgan tarmoq trafigini kuzatishga yordam beradi
  • Apparat interfeyslarining snifferlari tizim bilan qurilma o‘rtasida almashinayotgan ma’lumotlarni ko‘rish imkonini beradi
  • Tizim jurnallari.

Yuqori darajadagi dasturlash tillaridan foydalanish odatda xatolarni aniqlash va tuzatishni osonlashtiradi. Masalan, bunday tillarda muammo manbasini topishni ancha yengillashtiradigan istisnolarni qayta ishlash vositalari mavjud bo‘lishi mumkin. Quyi darajadagi tillarda xatolar ko‘zga tashlanmaydigan muammolarga, jumladan, xotiraning buzilishi va xotira sizib chiqishiga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda xatoning dastlabki sababini aniqlash ancha qiyin. Shu bois murakkab usullar va maxsus xatolarni tuzatish vositalari talab etilishi mumkin.

«Biz odatda debuggerlardan foydalanmaslikni ma’qul ko‘ramiz; ularga faqat chaqiruvlar stekini yoki bir-ikki o‘zgaruvchining qiymatini ko‘rish zarur bo‘lgandagina murojaat qilamiz. Sabablardan biri shuki, murakkab ma’lumotlar tuzilmalari va dasturning bajarilish yo‘llari tafsilotlari orasida adashib qolish juda oson. Bizningcha, dasturni qadamma-qadam kuzatishdan ko‘ra, masalani chuqur o‘ylab chiqish va muhim nuqtalarda o‘zini tekshiradigan kod yozish samaraliroq.

Dasturdagi operatorlardan birma-bir o‘tish muhim nuqtalarga joylashtirilgan diagnostik ma’lumot chiqaruvchi operatorlarning xabarlarini ko‘rishdan ko‘proq vaqt oladi. Qaysi joyga diagnostik chiqarish operatorini qo‘yishni aniqlash kodning muhim qismlarini qadamma-qadam tekshirishdan tezroq; hatto o‘sha muhim qismlar qayerda ekanini bilsak ham. Eng muhimi, diagnostik operatorlar dasturda saqlanib qoladi, debuggerdagi tekshiruv seanslari esa vaqtinchalikdir.

Debugger ichida ko‘r-ko‘rona kezish, katta ehtimol bilan, natija bermaydi. Undan dastur xato qiladigan holatni aniqlash uchun foydalanish, keyin esa bunday holat qanday yuzaga kelganini o‘ylab ko‘rish foydaliroq. Debuggerlar, ayniqsa yangi boshlovchilar uchun, murakkab va chalkash dasturlar bo‘lishi mumkin: ular foyda keltirishdan ko‘ra ko‘proq tushunmovchilik tug‘diradi…»

«Xatolarni tuzatish murakkab jarayon bo‘lib, unga qancha vaqt ketishini oldindan aytish qiyin. Shu sababli maqsad — bunday ishning katta qismiga ehtiyoj qolmasligiga erishish. Xatolarni tuzatishga ketadigan vaqtni kamaytiradigan texnik usullar qatoriga puxta loyihalash, yaxshi uslub, chegara holatlarini tekshirish, dastlabki taxminlarning to‘g‘riligini va kodning mantiqiyligini nazorat qilish, himoyalangan dasturlash, yaxshi ishlab chiqilgan interfeyslar, global o‘zgaruvchilardan cheklangan miqdorda foydalanish, avtomatik nazorat va tekshirish vositalari kiradi. Bir gramm oldini olish chorasi bir tonna davolashdan afzal.»

Xatolarni tuzatishga ehtiyojni kamaytiruvchi vositalar

Yana bir yo‘nalish — xatolarni tuzatishga imkon qadar kam ehtiyoj tug‘ilishini ta’minlash. Buning uchun quyidagilar qo‘llanadi:

  • Shartnomaga asoslangan dasturlash — dasturchi dasturdan aynan qanday natija kutilayotganini boshqa yo‘l bilan ham tasdiqlashi uchun. Bunday yondashuv qo‘llanmaydigan tillarda dastur muhim nuqtalarda o‘zini o‘zi tekshiradi.
  • Modulli testlash — dastur xatti-harakatini qismlarga ajratib tekshirish.
  • Kodning statik tahlili — kodni e’tiborsizlik tufayli yuzaga keladigan odatiy xatolar mavjudligiga tekshirish.
  • Dasturlash madaniyatining yuqori darajasi, xususan, loyihalash andozalari, nomlash qoidalari va kodning har bir bo‘lagi tushunarli ishlashi — muayyan funksiya qanday ishlashi kerakligini o‘zingizga va boshqalarga aniq ko‘rsatish uchun.
  • Sinovdan o‘tgan tashqi kutubxonalardan keng foydalanish.

Dastur kodi xavfsizligi va xatolarni tuzatish

Dastur kodida shunday deb ataladigan hujjatlashtirilmagan xatti-harakat bo‘lishi mumkin — bu dasturning odatiy bajarilishi paytida namoyon bo‘lmaydigan, ammo maqsadli hujum sodir etilganda butun tizim xavfsizligiga katta tahdid tug‘diradigan jiddiy xatolardir. Ko‘pincha ular dasturchining xatolari natijasida yuzaga keladi. Eng mashhur misollar — SQL-inyeksiya va buferning to‘lib ketishi. Bu holatda xatolarni aniqlash va tuzatishning vazifalari quyidagilardan iborat:

  • Tizimning hujjatlashtirilmagan xatti-harakatini aniqlash
  • Xavfsiz bo‘lmagan kodni bartaraf etish

Quyidagi usullar ajratiladi:

  • Kodning statik tahlili. Bu bosqichda skaner dastur dastlabki matndan xavfsiz bo‘lmagan funksiya chaqiriqlariga mos keluvchi ketma-ketliklarni qidiradi va hokazo. Amalda, dastur manba kodi xavfli kod andozalari ta’riflangan maxsus qoidalar bazasi asosida skanerlanadi.
  • Fazzing (fuzzing). Bu dasturga tasodifiy yoki noto‘g‘ri ma’lumotlarni kiritib, uning qanday javob qaytarishini tahlil qilish jarayonidir.
  • Teskari muhandislik (reverse engineering). Bu holatda mustaqil tadqiqotchilar dasturning zaifliklari va hujjatlashtirilmagan imkoniyatlarini izlaydilar.

Adabiyotlar

  • Stiv Maguayr, «Ishonchli kod yaratish» (Stiv Maguayr. Ishonchli kod yozish (Writing Solid Code). Microsoft Press, 1993)
  • Stiv Makkonnell, «Mukammal kod» (Stiv Makkonnell. Mukammal kod (Code Complete). Microsoft Press, 1993)

Havolalar