Bash buyruq qobig‘i

GNU Bourne-Again SHell
Логотип программы GNU Bourne-Again SHell
Скриншот программы GNU Bourne-Again SHell
Bash’dagi odatiy ish seansi
Turi Operatsion tizim qobig‘i, UNIX buyruqlar qobig‘i
Muallifi Brayan Foks
Ishlab chiquvchi Chet Reymi
Dasturlash tili C
Operatsion tizimlar
Interfeys tillari Ko‘p tilli (gettext)
Chiqarilgan sana 8 1989-yil iyun; 37 yil avval (1989-06-08)
Apparat platformasi GNU
Eng so‘nggi versiyasi
Sinov versiyasi 5.2-beta (13-aprel 2022-yil)
Kod repozitoriysi git.savannah.gnu.org/cgi…
Litsenziya
Veb-sayt gnu.org/software/bash/
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Bash (inglizcha so‘zlaridan: Bourne again shell, so‘z o‘yini «Born again» shell — «qayta tug‘ilgan» qobiq) — quyidagi qobiqning takomillashtirilgan va zamonaviylashtirilgan shakli: UNIX buyruqlar qobig‘i Bourne shell. Eng ommabop zamonaviy buyruqlar qobiqlaridan biri bo‘lib, u UNIXtizimiga xos. Ayniqsa, Linuxmuhitida juda ommabop bo‘lib, ko‘pincha sukut bo‘yicha o‘rnatilgan buyruqlar qobig‘i sifatida ishlatiladi.

Bash odatda matnli oynada interaktiv rejimda ishlaydigan buyruqlar protsessoridir. U «skript» (yoki «ssenariy») deb ataladigan fayldan buyruqlarni ham o‘qishi mumkin. Boshqa Unix qobiqlari kabi, u fayl va katalog nomlarini avtomatik to‘ldirish, buyruqlar natijalarini almashtirish, o‘zgaruvchilar, bajarilish tartibini boshqarish, shartli tarmoqlanish va sikl operatorlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Kalit so‘zlar, sintaksis va tilning boshqa asosiy xususiyatlari quyidagi qobiqdan olingan: sh. Buyruqlar tarixi kabi boshqa imkoniyatlar esa csh va kshqobiqlaridan olingan. Bash asosan POSIXstandartiga mos keladi.

«bash» nomi akronim bo‘lib, inglizcha Bourne-again-shell («Born qobig‘ining yana bir ko‘rinishi») iborasidan kelib chiqqan va so‘z o‘yinini ifodalaydi: Bourne shell — UNIX uchun mashhur buyruqlar qobiqlaridan biri (sh), uning muallifi Stiven Born (1978), keyinchalik 1987-yilda Brayan Fokstomonidan takomillashtirilgan. Bourne (Born) familiyasi ingliz tilidagi born, ya’ni «tug‘ilgan» so‘ziga ohangdosh; shu sababli nom «qayta tug‘ilgan buyruqlar qobig‘i» ma’nosini anglatadi.

2014-yil sentabrda Bash’da keng miqyosda ekspluatatsiya qilingan zaiflik aniqlandi — Bashdoor.

Tarixi

Qobiq skriptlari imkoniyati dastlab «runcom» deb atalgan fayllarda paydo bo‘lgan. Bu nom 1963-yilda yaratilgan makroprotsessor nomidan olingan. «rc» qo‘shimchasi «runcom» so‘zining qisqartmasidir. «qobiq» atamasini Lui Puzen 1964 yoki 1965-yilda yaratgan; bu atama uning 1965-yilda e’lon qilingan «Qobiq — tizimdagi protseduralarni chaqirish va zanjirlash uchun universal vosita» maqolasida uchraydi. Unda keyinchalik Unix qobiqlarida paydo bo‘lgan ko‘plab imkoniyatlar tasvirlangan. ASCII belgilarni kodlash standarti 1969-yilda quyidagi nomdagi hujjatda belgilangan: RFC 20.

Xronologiya

Quyida Bash tarixidagi muhim voqealar keltirilgan :

Sintaksisdagi farqlar

Bourne buyruqlar protsessorining muhim skriptlarining aksariyati Bash’da o‘zgartirilmasdan bajarilishi mumkin. Faqat Bourne’ning maxsus o‘zgaruvchilariga murojaat qiladigan yoki uning ichki buyruqlaridan foydalanadigan skriptlar bundan mustasno. Bash buyruqlari sintaksisiga Korn shell (ksh) hamda C shell (csh), jumladan, buyruqlar satrini tahrirlash, buyruqlar tarixi, kataloglar steki va quyidagi o‘zgaruvchilar: $RANDOM va $PPID, shuningdek, buyruq natijasini almashtirish sintaksisi $(…). Bash interaktiv buyruqlar protsessori sifatida ishlatilganda dastur, fayl, o‘zgaruvchi va boshqa nomlarni avtomatik to‘ldirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Buning uchun quyidagi tugmadan foydalaniladi: Tab ↹.

Ichki buyruqlar

Bash interpretatorida ko‘plab ichki buyruqlar bor. Ularning ayrimlariga operatsion tizimda. Biroq shuni unutmaslik kerakki, ichki buyruqlar uchun ko‘pincha alohida man-sahifalarmavjud emas. Ichki buyruq bo‘yicha yordamni ko‘rishga urinishda aslida xuddi shu nomdagi bajariladigan fayl haqidagi ma’lumot ko‘rsatiladi. Bajariladigan fayl bilan ichki buyruq parametrlari farq qilishi mumkin. Ichki buyruqlar haqidagi ma’lumotlar Bash qo‘llanmasida keltirilgan:

man bash

Kiritish-chiqarish
echoifoda yoki o‘zgaruvchi tarkibini chiqaradi (stdout), ammo foydalanishda ayrim cheklovlarga ega
printfformatlangan chiqarish buyrug‘i; oldingi buyruqning kengaytirilgan shakli echo
reado‘zgaruvchining qiymatini standart kiritish oqimidan «o‘qiydi» (o‘zgaruvchining qiymatini standart kiritish oqimidan (); interaktiv rejimda bu klaviaturadir
Fayl tizimi
cdjoriy katalogni o‘zgartiradi
pwdjoriy ishchi katalog nomini chiqaradi (inglizcha ingl. print working directory)
pushdjoriy katalogni o‘zgartiradi va teskari tartibda qaytish imkonini beradi
popdjoriy katalogni quyidagi buyruqdan keyin qaytaradi: pushd
dirsquyidagi buyruq orqali saqlangan kataloglar steki tarkibini chiqaradi yoki tozalaydi: pushd
O‘zgaruvchilar bilan amallar
leto‘zgaruvchilar ustida arifmetik amallar bajaradi
evalargumentlar ro‘yxatini buyruqlarga aylantiradi
setskriptning ichki o‘zgaruvchilari qiymatlarini o‘zgartiradi
unseto‘zgaruvchini olib tashlaydi
exporto‘zgaruvchini eksport qilib, uni avlod jarayonlari uchun ham mavjud qiladi
declare, typeseto‘zgaruvchilarga cheklovlar belgilaydi va/yoki qo‘llaydi
getoptsskriptga buyruqlar satridan uzatilgan argumentlarni tahlil qilish uchun ishlatiladi
Skriptni boshqarish
source, . (nuqta)ko‘rsatilgan skriptni ishga tushiradi
exitskript ishini so‘zsiz yakunlaydi
execjoriy jarayonni quyidagi buyruq ishga tushirgan yangi jarayon bilan almashtiradi: exec
shoptqobiqning kalitlari (opsiyalari)ni ishlash paytida o‘zgartirish imkonini beradi
Buyruqlar
truenolga teng chiqish kodini qaytaradi (muvaffaqiyatli yakunlanish)
falsemuvaffaqiyatsizlikni bildiruvchi chiqish kodini qaytaradi
type progdasturga to‘liq yo‘lni chiqaradi: prog
hash progdasturga yo‘lni eslab qoladi: prog
help COMMANDichki buyruqdan foydalanish bo‘yicha qisqa ma’lumotni chiqaradi: COMMAND
Qobiqda ishga tushirilgan vazifalarni boshqarish
jobsqobiqda ishga tushirilgan vazifalar ro‘yxatini yoki raqami bo‘yicha muayyan vazifa haqidagi ma’lumotni ko‘rsatadi
fgkiritish oqimini joriy vazifaga (yoki raqami ko‘rsatilgan vazifaga) yo‘naltiradi va uning bajarilishini davom ettiradi
bgjoriy to‘xtatilgan vazifani (yoki raqamlari ko‘rsatilgan vazifalarni) fon rejimida davom ettiradi
waitko‘rsatilgan vazifalarning yakunlanishini kutadi

Skriptlar

Eng sodda holatda skript — faylga yozilgan buyruqlarning oddiy ro‘yxati. Buyruqlar protsessori fayl tarkibini faqat o‘qish emas, bajarish kerakligini bilishi lozim. Buning uchun maxsus konstruksiya ishlatiladi, u shebang: #!. Belgi # izohni bildiradi. Biroq bu holatda shebang maxsus belgidan keyin skriptni bajaruvchi interpretatorning yo‘li ko‘rsatilishini anglatadi.

Sintaksis

Bash buyruqlari sintaksisi Bourne shell buyruqlari sintaksisining kengaytirilgan shaklidir. Uning to‘liq tavsifi GNU.

«Salom, dunyo!»

#!/usr/bin/env bash
echo 'Hello World!'

Bu skript atigi ikki qatordan iborat. Birinchi qator tizimga faylni ishga tushirish uchun qaysi dasturdan foydalanilishini bildiradi. Ikkinchi qator esa skript bajaradigan yagona amal — terminalda «Hello world!» matnini chiqarishdir.

Skriptni ishga tushirish

Skriptni bajariladigan faylga aylantirish uchun quyidagi buyruqlardan foydalanish mumkin:

chmod +rx scriptname # выдача прав на чтение/исполнение любому пользователю
chmod u+rx scriptname # выдача прав на чтение/исполнение только «владельцу» скрипта

Xavfsizlik nuqtayi nazaridan joriy katalog yo‘li . muhit o‘zgaruvchisiga $PATHkiritilmagan. Shuning uchun skriptni ishga tushirishda skript joylashgan joriy katalogga yo‘lni aniq ko‘rsatish kerak:

./scriptname

Bunday faylni interpretator Bash interpretatoriga quyidagi buyruq yordamida ham bevosita bajarishga berish mumkin: bash:

bash scriptname

Bu holatda faylga bajarish huquqini berish ham, kodga quyidagi belgilar ketma-ketligini yozish ham talab qilinmaydi: #! .

Kiritish-chiqarishni qayta yo‘naltirish

Bash’da o‘rnatilgan fayl deskriptorlarimavjud: 0 (stdin), 1 (stdout), 2 (stderr).

  • stdin — standart kiritish — foydalanuvchi konsolga kiritadigan ma’lumot;
  • stdout — standart chiqarish oqimi;
  • stderr — standart xatoliklarni chiqarish oqimi.

Ushbu hamda foydalanuvchi deskriptorlari bilan ishlash uchun maxsus belgilar mavjud: > (chiqarishni qayta yo‘naltirish), < (kiritishni qayta yo‘naltirish). &, - belgilari oldidan deskriptor raqami kelishi mumkin. Masalan, 2>&1 — 2-deskriptorni (stderr) 1-deskriptorga (stdout) qayta yo‘naltirish.

0<filename yoki <filenameFayldan kiritishni qayta yo‘naltirish filename
1>filename yoki >filenameChiqarishni «filename» fayliga qayta yo‘naltirish. Agar noclobberopsiyasi o‘chirilgan bo‘lsa, fayl yangi ma’lumotlar bilan qayta yoziladi
1>|filename yoki >|filenameChiqarishni «filename» fayliga qayta yo‘naltirish; fayl yangi ma’lumotlar bilan qayta yoziladi
1>>filename yoki >>filename Chiqarishni «filename» fayliga qayta yo‘naltirish; ma’lumotlar fayl oxiriga qo‘shiladi. Fayl bo‘lmasa, yaratiladi
2>filenameStandart xatoliklarni «filename» fayliga qayta yo‘naltirish
2>>filenameStandart xatoliklarni «filename» fayliga qayta yo‘naltirish; ma’lumotlar fayl oxiriga qo‘shiladi. Fayl bo‘lmasa, yaratiladi
&>filenameChiqarish va xatoliklarni «filename» fayliga qayta yo‘naltirish
2>&1Xatoliklarni chiqarishni standart chiqarish oqimiga qayta yo‘naltirish

Bash’da Bourne shell’da bo‘lmagan o‘ziga xos qayta yo‘naltirish sintaksisi mavjud. Standart chiqish va xatolik oqimlarini bir vaqtda qayta yo‘naltirish misoli:

command &> file

Buni Bourne shell sintaksisidagi muqobil buyruqqa qaraganda yozish osonroq

command > file 2>&1

«Skript kodidan» qayta yo‘naltirish

Qo‘llab-quvvatlanadigan heredoc sintaksisi:

  • Blok ichidagi o‘zgaruvchilar va til konstruksiyalari talqin qilinadigan ko‘rinishi:
$a='многострочный'
command <<MYDOC123
$a
текст
$(<$HOME/my_file.txt)
MYDOC123
  • O‘zgaruvchilarni talqin qilmasdan:
command <<'PERLCODE'
my $first='Hello';
my $second='world';
say join(', ',$first,$second),'!';
PERLCODE
  • Boshlang‘ich chekinishlarni olib tashlab (faqat tabulyatsiya orqali berilgan chekinishlar qo‘llab-quvvatlanadi):
command <<-'TABSTRIP'
    for ((i=0; i<10; i++))
    do
        echo "$i"
    done
TABSTRIP

2.05b versiyasidan boshlab Bash standart kiritishni satrdan quyidagi «here strings»:

command <<< "string to be read as standard input"

Agar satrda bo‘sh joylar bo‘lsa, uni qo‘shtirnoq yoki apostroflar ichiga olish yoxud bo‘sh joylarni teskari qiya chiziq bilan ekranlash kerak.

E’tibor bering: here strings orqali kiritilgan satrda satr oxirini bildiruvchi yashirin ketma-ketlik mavjud: qo‘shimcha 1 baytlik line feedyoki qo‘shimcha 2 bayt — carriage return va line feed.

cat -<<<'123' | wc -c
# Результат: 4
cat <(echo -n '123') | wc -c
# Результат: 3
wc -c <<<'123'
# Результат: 4
echo -n 123 | wc -c
# Результат: 3

4.1 versiyasidan boshlab tugatuvchi belgilar ketma-ketligi va darhol uning ortidan qavsni bitta qatorda ko‘rsatish mumkin. Bu here-doc tarkibini o‘zgaruvchiga tayinlashda foydali bo‘lishi mumkin:

var=$( cat -<<'TERMSEQ'
Февраль. Достать чернил и плакать!
Писать о феврале навзрыд,
Пока грохочущая слякоть
Весною чёрною горит.
TERMSEQ)

Bunda BASH ogohlantirish xabarini hosil qiladi.

Butun jarayon uchun qayta yo‘naltirish

Misol (standart chiqishni faylga yo‘naltirish, ma’lumot yozish, faylni yopish va stdout holatini tiklash):

# make Filedescriptor(FD) 6 a copy of stdout (FD 1)
exec 6>&1
# open file "test.data" for writing
exec 1>test.data
# produce some content
echo "data:data:data"
# close file "test.data"
exec 1>&-
# make stdout a copy of FD 6 (reset stdout)
exec 1>&6
# close FD6
exec 6>&-

Fayllarni ochish va yopish:

# open file test.data for reading
exec 6<test.data
# read until end of file
while read -u 6 dta
do
  echo "$dta" 
done
# close file test.data
exec 6<&-

Buyruq natijasini almashtirib qo‘yish

Tashqi buyruqlar chiqishini olish:

# выполнить 'date' и поместить результат в VAR
VAR="$(date)"
echo "$VAR" #выведет дату на момент вызова предыдущей строки

Bunda nol belgili satrlar qo‘llab-quvvatlanmaydi, oxiridagi satrga o‘tish belgilari esa quvurlar va boshqa fayl kiritish-chiqarish usullaridan farqli ravishda yo‘qoladi.

Shartli operator

#!/usr/bin/env bash
T1='foo'
T2='bar'
if [[ $T1 == "$T2" ]] 
then
  echo 'условие выполняется'
else
  echo 'условие не выполняется'
fi

E’tibor bering, chap qism atrofidagi qo‘shtirnoqlar majburiy emas.

Sikllar

#!/usr/bin/env bash
for i in "Номер "{1..10}
do
  echo "$i"
done
#!/usr/bin/env bash
COUNTER=0
while [[ $COUNTER -lt 10 ]] # До тех пор, пока условие ИСТИННО (возвращает 0) выполнять тело цикла
do
  echo The counter is $COUNTER
  let COUNTER=COUNTER+1
done
#!/usr/bin/env bash
i=0
until [[ $i -eq 10 ]] # До тех пор, пока условие ЛОЖНО (возвращает не 0) выполнять тело цикла
do
  echo "$i"
  i=$(($i+1))
done
#!/usr/bin/env bash
# внутри двойных круглых скобок переменные можно писать в Си-стиле (без $ и разделяя пробелом операторы и операнды)
for (( i = 0; i < 10; i++ ))
do
	echo -n "$i; "
done

Massivlar

Bash’da faqat bir o‘lchovli massivlar mavjud. Ularning indeksi butun sonlar («oddiy» massiv), shuningdek, satrlar (assotsiativ massiv, ya’ni «xesh») bo‘lishi mumkin.

Oddiy va assotsiativ massivlar bilan ishlash sintaksisi birlashtirilgan bo‘lsa-da, foydalanuvchi nuqtayi nazaridan ham, interpretatorning ichki mantiqi nuqtayi nazaridan ham oddiy massivlar assotsiativ massivlarning bir turi emas.

«Assotsiativ» kalitlar qo‘llab-quvvatlanishining tabiiy oqibati sifatida Bash’da ko‘p o‘lchovli massivlarni taqlid qilishning juda cheklangan imkoniyati mavjud.

Umumiy amallar

Indeksli yoki assotsiativ massiv elementining qiymatini quyidagicha olish mumkin:

  • Oddiy massivdagi indeksning yoki assotsiativ massivdagi kalit satrining aniq qiymati bo‘yicha:
declare -a arrLinear=(11 22 33 44)
declare -A arrAssoc=([city]='London' [index]='420224' )
vi=${arrLinear[3]}        # vi=44
va=${arrAssoc['city']}    # va='London'
  • O‘zgaruvchi qiymati bo‘yicha; bunda indeksli massivlarda indeks sifatida ishlatiladigan o‘zgaruvchi nomidan oldin dollar belgisi ($) yozilishi shart emas. Assotsiativ massivlarda esa indeks o‘zgaruvchisi oldida bu belgi bo‘lishi shart:
declare -i n=3
vi=${arrLinear[$i]}      # vi=44
vi=${arrLinear[i]}       # аналогично предыдущему, но без сигила

declare index='city'
va=${arrAssoc[$index]}   # va='London', и это правильно
va=${arrAssoc[index]}    # va='420224', и это ошибочный результат, если подразумевалось [$index]
va=${arrAssoc['index']}  # va='420224'

Massivning barcha elementlari bo‘sh joy bilan ajratilgan satrni olish.

values="${arr[@]}"

Massivning barcha indekslari yoki kalitlari sonli yoxud matnli bo‘lishidan qat’i nazar, ularni o‘z ichiga olgan satrni olish:

keys="${!arr[@]}"

Massivning har bir elementida «MAY» kichik satrining birinchi uchrashini «MARCH»ga ommaviy almashtirib, natijaviy elementlardan bo‘sh joylar bilan ajratilgan satrni qaytarish:

values="${arr[@]/MAY/MARCH}"

Xuddi shu amal, faqat har bir elementdagi «MAY» kichik satrining barcha uchrashlari almashtiriladi:

values="${arr[@]//MAY/MARCH}"

Hozirga qadar hujjatlarda ko‘rsatilgan imkoniyatlarning hammasi massivlarda to‘g‘ri ishlamaydi. Masalan:

[ -v 'имя_массива' ]

bo‘sh massiv uchun noto‘g‘ri ishlaydi.

Indeksli massivlar bilan amallar

Bash bir o‘lchovli massivlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Massiv elementlarini quyidagi shaklda boshlang‘ich qiymat bilan to‘ldirish mumkin: my_array[xx]. Shuningdek, massivni skriptda quyidagi direktiva bilan aniq e’lon qilish mumkin: declare:

declare -a my_array

Massivning alohida elementlariga jingalak qavslar orqali murojaat qilinadi: "${my_array[xx]}".

Indeksli massivni ikki usulda boshlang‘ich qiymatlar bilan to‘ldirish mumkin:

1)

Array=(element1 element2 element3)

2)

temp_array[0]=element1
temp_array[5]=element
temp_array[9]=elementN

Indeksli massiv oxiriga elementlar qo‘shish:

declare -a arrAnimals
arrAnimals=(dog elephant horse cow fox koala turtle)
# Выводим содержимое массива:
echo "${arrAnimals[@]}"
# В конец массива arrAnimals добавляем новый элемент: "pig"
arrAnimals+=(pig)
# И снова показываем содержимое массива:
echo "${arrAnimals[@]}"

Massivning birinchi elementini olish:

echo "${arrAnimals[0]}"

Indeksli va assotsiativ massivlarning ikkalasi ham «kesimlar» (slices)ni qo‘llab-quvvatlaydi:

# Ещё один способ получить первый элемент массива
echo "${arrAnimals[@]:0:1}"

# Вывести 3 элемента массива, начиная со 2-го:
echo "${arrAnimals[@]:2:3}"

Izoh: assotsiativ massivlarda qiymatlarning tartibi, odatda, tasodifiy bo‘ladi (ishlatiladigan xesh-funksiyaga bog‘liq). Shu sababli assotsiativ massivdan kesim olishga ruxsat etilgan bo‘lsa-da, uning amaliy qo‘llanilishi juda cheklangan.

Sonli indeksli massivlarda elementlarga massiv oxiridan boshlab murojaat qilish imkonini beruvchi «teskari» («manfiy») indekslashga ruxsat etiladi:

# Значение последнего элемента массива
echo "${arrAnimals[-1]}"
# Значение предпоследнего элемента массива
echo "${arrAnimals[-2]}"
# ... и т.д.

Ichki mapfile buyrug‘i (boshqa nomi: readarray) orqali matnli fayl tarkibini indeksli massivga yuklash mumkin:

declare -a fileWithLogins
mapfile fileWithLogins </etc/passwd
for ((i=0; i<${#fileWithLogins[@]}; i++))
do
	echo "Line #$i: ${fileWithLogins[$i]}"
done

Assotsiativ massivlar bilan amallar

Bash’ning 4.0 versiyasidan boshlab assotsiativ massivlar (xesh-massivlar deb ham ataladi) qo‘llab-quvvatlanadi.

Assotsiativ massivlarni e’lon qilish uchun -A ichki buyrug‘ining kaliti ishlatiladi. declare:

declare -A hshArray

Indeksli massivlarda bo‘lgani kabi, assotsiativ massivlarni to‘ldirish uchun ikki xil sintaksisdan foydalanish mumkin:

1)

TheCapitalOf[Georgia]='Tbilisi'
TheCapitalOf[Australia]='Canberra'
TheCapitalOf[Pakistan]='Islamabad'

2)

TheCapitalOf=([Georgia]='Tbilisi' [Australia]='Canberra' [Pakistan]='Islamabad')

Assotsiativ massivlar yordamida ko‘p o‘lchovli massivlarni taqlid qilish mumkin:

declare -A a # объявляет ассоциативный массив 'a'
i=1; j=2 # инициализация нескольких индексов
a[$i,$j]=5 # присвоение значения "5" в ячейку "$i,$j" (т.е. "1,2")
echo ${a[$i,$j]} # вывод хранимых значений из "$i,$j"

Afsuski, Bash’ning hozirgi versiyalarida bir assotsiativ massiv tarkibini boshqasiga oddiy qiymat berish orqali nusxalab bo‘lmaydi. Bu muammoni faqat aylanma yo‘l bilan hal qilish mumkin; buning ikki tubdan farq qiladigan usuli bor:

1) Birinchi xesh e’lonini nusxalab, ikkinchi xeshni «noldan» e’lon qilishni taqlid qilish:

declare -A hsh1
hsh1=(...)

source <(declare -p hsh1 | sed 's/^declare -A hsh1/declare -A hsh2/')

2) Manba xeshning barcha elementlarini birma-bir ko‘rib chiqib, maqsad xeshga nusxalash:

declare -A hsh1 hsh2
hsh1=(...)

for k in "${!hsh1[@]}"
do
	hsh2["$k"]="${hsh1["$k"]}"
done

Massivlar bilan xavfsiz ishlash

Massivlar dinamik ravishda hosil qilingan argumentlarni funksiyalar yoki buyruqlarga uzatishning qulay usulidir. Bunda massivning har bir elementi alohida argument hisoblanadi.

args=( ls -l -a / )
ls "${args[@]}" # ls -l -a /
ls ${args[@]} # ls -l -a /
ls ${args[*]} # ls -l -a /

Biroq massivlarni shu maqsadda ishlatishda, indeks sifatida maxsus @ va *.

Agar massiv qo‘shtirnoq ichiga olinsa va quyidagi indeks yordamida ochilsa: @unda har bir so‘zi alohida massiv elementi bo‘lgan satr hosil bo‘ladi. Agar ochishda qo‘shtirnoq ishlatilmasa, natija boshqacha bo‘lishi mumkin: massiv elementi ichidagi bo‘sh joylar so‘zlarni ajratuvchi belgiga aylanadi.

args=( -l -a '/home/user/Рабочий стол' )
ls "${args[@]}" # просмотр содержимого каталога '/home/user/Рабочий стол'
ls ${args[@]} # ошибка: каталогов '/home/user/Рабочий' и './стол' не существует

Massivning indeksi *bo‘lsa va u qo‘shtirnoq ichiga olinsa, elementlar quyidagi o‘zgaruvchida saqlangan ajratkichlar bilan bitta satrga birlashtiriladi: IFS. Qo‘shtirnoq ishlatilmasa, massiv quyidagi indeks bilan ochilgandagi kabi ochiladi: @.

args=( '' usr local bin )
IFS='/' ls "${args[*]}" # просмотр содержимого каталога '/usr/local/bin'
IFS='/' ls ${args[*]} # поочерёдный просмотр содержимого каталогов '.', './usr', './local' и './bin'

Matnli o‘zgaruvchi tarkibidan massiv yaratishda matnda bo‘sh joylar bo‘lishi mumkinligini hisobga olish kerak. Masalan, ro‘yxat keltirilgan satrdan massiv yaratishning bir usuli sifatida ajratkich belgini bo‘sh joyga almashtirish mumkin. Ammo ajratiladigan elementlarda ham bo‘sh joy bo‘lsa, elementlarning o‘zi qismlarga bo‘linib ketadi.

array=( ${text//,/} ) # неправильно: текст в переменной 'text' мог содержать пробельные символы

IFS=',' array=( $text ) # правильно: раздельтельным символом является запятая.
IFS=',' read -r -a array <<< "$text" # правильно (альтернативный вариант с перенаправлением содержимого переменной 'text' в команду 'read')

Buyruq chiqishi yoki fayldan olingan matn asosida massiv yaratish xatolarga sabab bo‘lishi mumkin, chunki sukut bo‘yicha faqat satrga o‘tish belgilarigina emas, balki bo‘sh joylar va tabulyatsiya belgilari ham ajratkich deb hisoblanadi.

array=( "$(ls)" ) # неправильно: пробелы в названии файлов могут разбить имя файла на два элемента массива

IFS=$'\n' array=( "$(ls)" ) # правильно: разделителем будет только перевод строк
mapfile -t array < <(ls) # правильно: альтернативный вариант через встроенную команду mapfile

Quvur

Quvur avvalgi buyruqning chiqishini keyingi buyruqning yoki buyruq interpretatorining kirishiga uzatadi. Bu usul ko‘pincha bir nechta buyruqni yagona zanjirga bog‘lash uchun ishlatiladi. Quvur quyidagi belgi bilan ifodalanadi — vertikal chiziq |.

Misol (grep standart chiqarish oqimi uchun filtr vazifasini bajaradi):

cat filename | grep pattern

Mantiqiy amallar

Mantiqiy YOKI quyidagicha belgilanadi: ||. Shartlarni tekshirishda || operatori operandlardan kamida biri true (ROST) bo‘lsa, 0 (muvaffaqiyat) qiymatini qaytaradi.

Mantiqiy VA quyidagicha belgilanadi: &&. Shartlarni tekshirishda && operatori faqat ikkala operand ham true (ROST) bo‘lgandagina 0 (muvaffaqiyat) qiymatini qaytaradi.

Izoh: Tushunmovchilik yuzaga kelishi mumkin, chunki buyruq true (va har qanday buyruqning muvaffaqiyatli yakunlanishi) chiqish kodi 0, ya’ni success bilan tugaydi (falseesa, aksincha, 0 dan farqli kod bilan tugaydi), holbuki mantiqiy qiymat true/false — noldan farqli qiymat/nol qiymat bilan ifodalanadi.

Misollar:

if false; then echo "successfully"; else echo "unsuccessfully"; fi
unsuccessfully
let "a=(( 1 && 0 && 123))"; echo $?; echo $a
1 # Код завершения команды (нулевой результат вычисления арифметического выражения)
0 # Значение переменной "a", результат логической операции
if (( 1 && 0 && 123)); then echo "true"; else echo "false"; fi
false

let "a=(( 1 && 123 && -345 ))"; echo $?; echo $a
0 # Код завершения команды
1 # Значение переменной "a", результат логической операции
if (( 1 && 123 && -345 )); then echo "true"; else echo "false"; fi
true
false && echo "Успешное завершение" || echo "Неуспешное завершение"
Неуспешное завершение

Butun sonlar arifmetikasi

Bash jarayon ichida butun sonlar ustida hisoblash uchun quyidagi buyruqdan foydalanishi mumkin: ((…)) va quyidagi o‘zgaruvchi sintaksisidan: $((…)), quyida ko‘rsatilganidek:

VAR=55 # Устанавливаем переменную VAR, равной 55
((VAR = VAR + 1)) # Добавляем единицу к переменной VAR. Обратите внимание на отсутствие знака '$' 
((VAR+=1)) # Сокращённая форма записи инкремента
((++VAR)) # Другой способ увеличения VAR на единицу. Выполняет префиксный инкремент
((VAR++)) # Другой способ увеличения VAR на единицу. Выполняет постфиксный инкремент
echo $((VAR * 22)) # Умножаем VAR на 22 и передаем результат команде
echo $[VAR * 22] # Устаревший способ сделать то же
((VAR<<3)) # Побитовый сдвиг влево (то же, что VAR*8)
((VAR>>3)) # Побитовый сдвиг вправо (то же, что VAR/8)

Buyruq ((…)) shartli ifodalarda ham ishlatilishi mumkin, chunki uning chiqish qiymati 0 yoki 1 bo‘lib, ular true yoki false sifatida talqin qilinadi:

if ((VAR == Y * 3 + X * 2))
then
  echo Yes 
fi
((Z > 23)) && echo Yes

Buyruq ((…)) quyidagi taqqoslash operatorlarini qo‘llab-quvvatlaydi: == != > < >= <=.

Bash jarayon ichida suzuvchi nuqtali sonlar bilan hisob-kitob qilishni qo‘llab-quvvatlamaydi. Bunday imkoniyat faqat Unix Korn shell ( 1993-yilversiyasi) va zsh (4.0 versiyasidan boshlab) qobiqlarida mavjud.

Matematik amallar ro‘yxati: +, -, *, /, ** (darajaga ko‘tarish), % (modul bo‘yicha bo‘lish, bo‘lishdan qoldiq), let — arifmetik buyruqlarning qisqartirilgan shakllaridan foydalanish imkonini beradi (ishlatiladigan o‘zgaruvchilar sonini kamaytiradi; masalan, a += b quyidagiga teng: a = a + b va hokazo).

O‘zgaruvchilar va argumentlar

Argumentlar:

$$joriy shell’ning PID raqami (skript jarayonining o‘zi)
$!fon rejimidagi so‘nggi jarayonning PID raqami
$?so‘nggi jarayonning (funksiya yoki skriptning) chiqish kodi
$xbu yerda x — skriptga uzatilgan parametrning tartib raqami ($1, $2 va hokazo; $0 — oxirgi ishga tushirilgan skript)
$#buyruqlar satridagi argumentlar soni
$*barcha argumentlar bitta satr (so‘zlar) ko‘rinishida
$@bilan bir xil, $*ammo har bir parametr alohida satr (so‘z) ko‘rinishida beriladi
$-skriptga berilgan bayroqlar ro‘yxati
$_oldingi buyruqning oxirgi argumentini saqlaydi

Ichki o‘zgaruvchilar:

$BASHbash bajariladigan fayliga yo‘l
$BASHPIDjoriy bash jarayonining PID raqami * (izohga qarang)
$BASH_VERSINFO[n]bash versiyasi haqida ma’lumot saqlovchi 6 elementli massiv
$BASH_VERSIONtizimga o‘rnatilgan Bash versiyasi
$DIRSTACKkataloglar stekining eng yuqori elementi
$EDITORsukut bo‘yicha belgilangan matn muharriri
$EUIDfoydalanuvchining «samarali» identifikatsiya raqami (Effective User ID)
$FUNCNAMEjoriy funksiya nomi
$GLOBIGNOREfayl nomlarini shablon bo‘yicha moslashtirishda (globbing) e’tiborsiz qoldiriladigan shablon belgilar ro‘yxati
$GROUPSjoriy foydalanuvchi mansub bo‘lgan guruhlar
$HOMEfoydalanuvchining uy katalogi
$HOSTNAMExostning tarmoqdagi nomi
$HOSTTYPEmashina turi (apparat arxitekturasini belgilaydi)
$IFSkiritilayotgan satrdagi maydonlar ajratkichi
$LC_COLLATEfayl nomlarini moslashtirish va shablon bo‘yicha qidirishda belgilarni saralash tartibini belgilaydi
$LC_CTYPEbelgilar kodlash usulini belgilaydi
$LINENObajarilayotgan skript satrining raqami
$MACHTYPEapparat arxitekturasi
$OLDPWDoldingi ishchi katalog
$OSTYPEoperatsion tizim turi
$PATHqidiruv yo‘li (tarkibida /usr/bin/, /usr/X11R6/bin/, /usr/local/bin va boshqa kataloglar bor)
$PIPESTATUSquvur (konveyer) chiqish kodi
$PPIDota-jarayonning PID identifikatori
$PS1buyruqlar satri taklif belgisi
$PS2qo‘shimcha kiritish kerak bo‘lganda ko‘rsatiladigan ikkinchi darajali buyruqlar satri taklifi. Odatda «>» ko‘rinadi
$PS3operator ichida foydalanuvchi tanlov qilishi kerak bo‘lganda chiqariladigan uchinchi darajali taklif belgisi select
$PS4Skript quyidagi kalit bilan ishga tushirilganda, nosozliklarni tuzatish chiqishining har bir satri boshida (o‘zgartirilgan shaklda) ko‘rsatiladigan to‘rtinchi darajali taklif belgisi: -x. Odatda «+», «++» va hokazo ko‘rinishida bo‘ladi.
$PWDishchi (joriy) katalog
$REPLYbuyruq orqali olingan foydalanuvchi kiritishi yoziladigan standart o‘zgaruvchi: read
$SECONDSskriptning ishlash vaqti (soniyalarda)
$SHELLOPTSinterpretatorning ruxsat etilgan opsiyalari ro‘yxati (faqat o‘qish uchun)
$SHLVLshell ichma-ich joylashuv darajasi
  • Izoh: Ayrim holatlarda, masalan Bash’ni qayta ishga tushirish talab qilinmaydigan ichki qobiqlarda, $$ qiymatidan farq qiladi.

Misol:

$ echo $(echo $BASHPID $$)      $$       $BASHPID
              25680    16920    16920    16920
#             |        |        |        |
#             |        |        |        -- $BASHPID outside of the subshell
#             |        |        -- $$ outside of the subshell
#             |        -- $$ inside of the subshell
#             -- $BASHPID inside of the subshell


Jarayon ichidagi muntazam ifodalar

Bash 3.0 ichki muntazam ifodalarni qo‘llab-quvvatlaydi; ularning sintaksisi quyidagi tilga o‘xshaydi: Perl:

[[string =~ regex]]

Muntazam ifodalar sintaksisi man 7 regex hujjatlarida bayon qilingan. Ifoda satrga mos kelsa, chiqish holati 0, aks holda 1 bo‘ladi. Qavsga olingan qism ifoda qiymatini quyidagi o‘zgaruvchidan olish mumkin: ${BASH_REMATCH[@]}, masalan:

REGEXP='foo(bar)bl(.*)'
if [["abcfoobarbletch" =~ $REGEXP]] 
then
  echo "Регулярное выражение совпало со строкой!" 
  echo "$BASH_REMATCH"      # выводит: foobarbletch 
  echo "${BASH_REMATCH[1]}" # выводит: bar 
  echo "${BASH_REMATCH[2]}" # выводит: etch 
fi

Ichki muntazam ifodalar odatda tashqi grep buyrug‘idan tezroq ishlaydi, chunki ular Bash jarayonining o‘zida bajariladi. Agar muntazam ifoda yoki satrda bo‘sh joylar yoxud metabelgilar (masalan, * yoki ?) bo‘lsa, ularni qo‘shtirnoqqa olish kerak. Maxsus belgilarni ekranlashdagi muammolardan qochish uchun, yuqoridagi misoldagi kabi, muntazam ifodani o‘zgaruvchida saqlash tavsiya etiladi. Bash’ning quyidagi opsiyasi bilan chiqish natijasini tekshirish mumkin: -x bu orqali Bash muntazam ifodani aynan qanday talqin qilayotganini tekshirish mumkin.

Jingalak qavslarni kengaytirish

Qavslarni kengaytirish imkoniyati quyidagi qobiqdan olingan: csh. U fayl nomlarini yaratish usuliga o‘xshash tarzda ixtiyoriy satrni shakllantirish imkonini beradi. Biroq Bash’da hosil qilingan satrlar fayl nomi bo‘lishi shart emas. Kengaytirish natijalari saralanmaydi, ularning chapdan o‘ngga tartibi saqlanadi:

# Это особенность присущая bash
echo a{p,c,d,b}e # ape ace ade abe

Agar skriptni boshqa tizimga ko‘chirish rejalashtirilsa, bu imkoniyatdan foydalanmaslik kerak, chunki an’anaviy skriptlarda satrlarni kengaytirish ishlamaydi:

# Традиционная оболочка не даёт тот же результат
echo a{p,c,d,b}e # a{p,c,d,b}e

Qavslarni kengaytirish o‘rnini bosuvchi belgilar bilan birga ishlatilsa, avval qavslar ochiladi, so‘ng natija odatdagidek qayta ishlanadi. Shu yo‘l bilan joriy katalogdagi JPEG va PNG rasmlar ro‘yxatini quyidagicha olish mumkin:

ls *.{jpg,jpeg,png} # скобки раскрываются до *.jpg *.jpeg *.png, после чего выполняется поиск по маскам

Tezkor tugmalar

  • Tab ↹: Avtomatik to‘ldirish kursor ortidagi satrni.
  • Ctrl+! Ctrl+!: Oxirgi buyruqni takrorlaydi.
  • Ctrl+a: Quyidagi obyektni satr bo‘ylab siljitadi: kursorni satr boshiga (quyidagi tugmaga teng: Home).
  • Ctrl+b: Kursorni bir belgi orqaga suradi (quyidagi tugmaga teng: ←).
  • Ctrl+r: Oldin kiritilgan buyruqlar bo‘yicha qidiradi.
  • Ctrl+c: Quyidagi signalni yuboradi: SIGINT joriy vazifaga. Bu signal odatda (ammo har doim emas) vazifani to‘xtatib, yopadi.
  • Ctrl+d: Quyidagi belgini yuboradi: EOFU (agar tegishli opsiya bilan o‘chirilmagan bo‘lsa va joriy satr bo‘sh bo‘lsa) joriy qobiqni yopadi (quyidagi buyruqqa teng: exitbuyrug‘iga teng); ishlayotgan dasturga kiritilganda, satr bo‘sh bo‘lsa kiritishni tugatadi, aks holda esa satr oxiri belgisini qo‘shmasdan satrni tugatadi.
  • Ctrl+d: Joriy belgini o‘chiradi (faqat joriy satrda matn bo‘lsa; Delete).
  • Ctrl+e: Kursorni satr oxiriga olib boradi (quyidagi tugmaga teng: End).
  • Ctrl+f: Kursorni bir belgi oldinga suradi (quyidagi tugmaga teng: →).
  • Ctrl+h: Oldingi belgini o‘chiradi (quyidagi tugma bilan bir xil: ← Backspace).
  • Ctrl+i: Quyidagi tugmaga teng: Tab ↹.
  • Ctrl+j: Quyidagi tugmaga teng: ↵ Enter.
  • Ctrl+k: Kursordan keyingi satr qismini o‘chirib, uni Bash’ning almashish buferiga (kill ring) nusxalaydi.
  • Ctrl+l: Ekran tarkibini tozalaydi (quyidagi buyruqqa teng: clear).
  • Ctrl+m: Quyidagi tugmaga teng: ↵ Enter.
  • Ctrl+n: (keyingisi) buyruqlar tarixidagi navbatdagi buyruqqa o‘tadi (quyidagi tugmaga teng: ↓).
  • Ctrl+o: Tarixdan topilgan buyruqni bajaradi va tahrirlash uchun tarixdagi joriy satrdan keyingi satrni tanlaydi.
  • Ctrl+p: (oldingisi) buyruqlar tarixidagi avvalgi buyruqqa o‘tadi (quyidagi tugmaga teng: ↑).
  • Ctrl+q: Jarayon chiqishini davom ettiradi.
  • Ctrl+s: Jarayon chiqishini vaqtincha to‘xtatadi (stop).
  • Ctrl+t: Yonma-yon turgan belgilar o‘rnini almashtiradi.
  • Ctrl+u: Kursorgacha bo‘lgan satr qismini o‘chirib, uni Bash’ning almashish buferiga (kill ring) nusxalaydi.
  • Ctrl+w: Kursorgacha bo‘lgan so‘zni olib tashlab, uni Bash’ning almashish buferiga (kill ring) nusxalaydi.
  • Ctrl+y: Bash’ning almashish buferi tarkibini kursor turgan joydan qo‘shadi.
  • Ctrl+z: Quyidagi signalni yuboradi: SIGTSTP joriy vazifaga. Bu signal vazifani vaqtincha to‘xtatib, buyruqlar qabul qilishni davom ettiradi. Uni fon rejimida davom ettirish uchun bg, fon rejimidan yoki to‘xtatilgan holatdan oldingi planga qaytarish uchun fg buyrug‘idan foydalanish mumkin.
  • Ctrl+/: Joriy jarayonga signal yuborib, xotira nusxasini (core dump) yaratgan holda uni to‘xtatadi.
  • Ctrl+_ (Ctrl+⇧ Shift+-): Tahrirni bekor qiladi.
  • Alt+>: Buyruqlar tarixidagi eng so‘nggi buyruqqa o‘tadi.
  • Alt+b: (orqaga) kursorni bir so‘z orqaga suradi (quyidagi tugmaga teng: Ctrl+←).
  • Alt+d: Kursordan keyingi so‘zni qisqartirib, olib tashlaydi.
  • Alt+f: (oldinga) kursorni bir so‘z oldinga suradi (quyidagi tugmaga teng: Ctrl+→).
  • Alt+t: Kursor oldidagi ikkita so‘zning o‘rnini almashtiradi.
  • Alt+.: Oldingi buyruqning oxirgi argumentini qo‘shadi.
  • Alt+c: Kursor ostidagi harfni bosh harfga aylantiradi.
  • Alt+l: Kursor ostidagi harfni kichik harfga aylantiradi.
  • Ctrl+x Ctrl+x: Kursorni joriy joyidan satr boshiga va qaytib joriy joyiga ko‘chiradi.
  • Ctrl+x Ctrl+e: Joriy satrni $EDITOR dasturida tahrirlaydi; muharrir belgilanmagan bo‘lsa, vi ishlatiladi.
  • Ctrl+x Ctrl+v: Bash’ning joriy nusxasi versiyasi haqidagi ma’lumotni ekranga chiqaradi.

Boshlang‘ich skriptlar

Bash ishga tushganda turli skriptlarda yozilgan buyruqlarni bajaradi.

Bash interaktiv qobiq sifatida tizimga kirish uchun ishga tushirilsa, avval quyidagi fayldagi buyruqlarni o‘qib bajaradi: /etc/profile, agar u mavjud bo‘lsa. So‘ng quyidagi fayllarni ko‘rsatilgan tartibda tekshiradi: ~/.bash_profile, ~/.bash_login va ~/.profile, mavjud va o‘qish mumkin bo‘lgan birinchi fayldagi buyruqlarni bajaradi. Bash’dan chiqishda quyidagi fayldagi buyruqlarni o‘qib bajaradi: ~/.bash_logout.

Interaktiv qobiq tizimga kirish uchun emas, boshqa maqsadda ishga tushirilsa, Bash quyidagi fayllarni o‘qiydi: /etc/bash.bashrc va ~/.bashrc, agar ular mavjud bo‘lsa, buyruqlarini bajaradi. Buni quyidagi opsiya orqali bekor qilish mumkin: -norc. Quyidagi opsiya esa -rcfile file Bash’ni buyruqlarni quyidagi fayldan olishga majbur qiladi: file quyidagining o‘rniga: /etc/bash.bashrc va ~/.bashrc.

Ko‘chirishga moslik

Skriptning birinchi satrida quyidagi yozuv bo‘lishi kerak: #!/bin/bash, agar bajariladigan faylning mutlaq yo‘li ma’lum bo‘lsa, yoki #!/usr/bin/env bash dasturga yo‘lni avtomatik aniqlash uchun quyidagi buyruq orqali: env va quyidagi muhit o‘zgaruvchisi yordamida: PATH.

Bash’ga xos imkoniyatlardan foydalanib yozilgan qobiq skriptlari Bourne shell (sh) yoki uning analoglari ishlatiladigan tizimlarda Bash qo‘shimcha qobiq sifatida o‘rnatilmagan bo‘lsa, ishlamaydi. Bu muammo ayniqsa Ubuntu oktabr oyidan (aniqrog‘i, 2006-yil ) boshlab Debian Almquist shell (dash)ni standart skript qobig‘i sifatida yetkazib bera boshlaganida dolzarb bo‘ldi: natijada ko‘plab skriptlar ishlamay qoldi.

Skriptlar uchun grafik interfeys

Bash skriptlari uchun grafik interfeys yaratish imkonini beruvchi ko‘plab dasturlar mavjud.

  • dialog — konsolda muloqot oynalarini yaratadigan yordamchi dastur; quyidagi kutubxonalardan foydalanadi: curses va ncurses.
  • whiptail — dialog dasturining muqobili bo‘lib, quyidagi kutubxonadan foydalanadi: newt.
  • zenity — skriptlarga grafik interfeys yaratish uchun eng ommabop ilovalardan biri.
  • kdialog — quyidagi muhitda ishlatiladigan zenity muqobili: KDE.
  • yad — zenity’ning imkoniyatlari kengaytirilgan forki.
  • xdialog — terminalda ishga tushiriladigan dasturlarga quyidagi grafik tizim interfeysini taqdim etishga mo‘ljallangan dialog muqobili: X Window System.
  • gtkdialog — Bash skriptlari asosida grafik ilovalar yaratish uchun eng ko‘p funksiyali yordamchi dastur.

Havolalar