| Apache HTTP Server | |||
|---|---|---|---|
| Apache logotipi | |||
| Turi | server dasturiy ta’minoti va Apache fondi loyihasi[Vikima’lumotlar] | ||
| Ishlab chiquvchi | Apache Software Foundation | ||
| Dasturlash tili | C[…] | ||
| Operatsion tizimlar | Windows va Unix-ga o‘xshash operatsion tizim | ||
| Interfeys tillari | ingliz tili | ||
| Chiqarilgan sana | 1995 | ||
| So‘nggi versiya | |||
| Kodlar ombori | github.com/apache/httpd | ||
| |||
| Litsenziya | Apache License 2.0 | ||
| Veb-sayt | httpd.apache.org (ingl.) | ||
Apache HTTP-serveri — erkin veb-server.
Apache — platformalararo dasturiy ta’minot bo‘lib, quyidagi operatsion tizimlarni qo‘llab-quvvatlaydi: Linux, BSD, macOS, Microsoft Windows, Novell NetWare, BeOS.
Apache’ning asosiy afzalliklari — ishonchliligi va sozlash imkoniyatlarining moslashuvchanligi. U ma’lumotlarni taqdim etish uchun tashqi modullarni ulash, shuningdek, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlaridan foydalanib foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish, xatolik xabarlarini o‘zgartirish va hokazo imkonini beradi.
Tarix
Server 1995-yil boshida yozilgan va uning nomi hazil tariqasida ishlatilgan «a patchy [server]» ( ingliz tilidan olingan — «yamalar bilan qoplangan») iborasidan kelib chiqqan deb hisoblanadi, chunki u o‘sha davrda mashhur bo‘lgan NCSA HTTPd 1.3 serveridagi xatolarni tuzatgan. Keyinchalik, 2.x versiyasidan boshlab server qayta yozildi va endi unda NCSA kodi mavjud emas. Hozirda ishlab chiqish 2.4 tarmog‘ida davom etmoqda, 1.3, 2.0 va 2.2 versiyalarida esa faqat xavfsizlik xatolari tuzatiladi. Hozirgi vaqtda 2.4 tarmog‘ining eng so‘nggi versiyasi — 2.4.62 (17-iyul 2024-yil), birinchi versiya uchun esa 1.3.42.
Apache veb-serveri Apache Software Foundation homiyligida ochiq dasturchilar hamjamiyati tomonidan ishlab chiqiladi va qo‘llab-quvvatlanadi hamda ko‘plab dasturiy mahsulotlar tarkibiga kiradi. Ular orasida Oracle ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi va IBM WebSphere.
Aprel 1996-yildan buyon eng ommabop HTTP-server bo‘lib Internet tarmog‘ida ishlatib kelinmoqda. Netcraft statistikasi Apache’dan foydalanish bo‘yicha quyidagi ma’lumotlarni ko‘rsatadi:
- avgust oyida, ya’ni 2007-yildau barcha veb-serverlarning 51 foizida ishlagan
- may oyida, ya’ni 2009-yilda — 46 foiz
- yanvar oyida, ya’ni 2011-yilda — 59 foiz, ya’ni 160 milliondan ortiq saytda
- yanvar oyida, ya’ni 2016-yilda — 33,56 foiz, ya’ni 304 milliondan ortiq saytda.
Rossiyada Apache’ning bozor ulushi 17,45 foizgacha yetadi. U nginxdan keyingi eng ommabop veb-server hisoblanadi; nginx’ning bozor ulushi 64,89 foizni tashkil etadi.
Arxitekturasi
Yadro
Apache yadrosi konfiguratsiya fayllarini qayta ishlash, HTTP protokoli va modullarni yuklash tizimi kabi asosiy funksiyalarni o‘z ichiga oladi. Yadro (modullardan farqli ravishda) to‘liq Apache Software Foundation tomonidan, tashqi dasturchilar ishtirokisiz ishlab chiqiladi.
Nazariy jihatdan Apache yadrosi modullardan foydalanmasdan ham, mustaqil ravishda ishlashi mumkin. Biroq bunday yechimning funksional imkoniyatlari juda cheklangan.
Apache yadrosi to‘liq C dasturlash tilida.
Konfiguratsiya tizimi
Apache konfiguratsiya tizimi matnli konfiguratsiya fayllariga asoslanadi. Unda konfiguratsiyaning shartli ravishda uchta darajasi mavjud:
- Server konfiguratsiyasi (httpd.conf). Konfiguratsiya direktivalari uchta asosiy bo‘limga ajratilgan:
- Apache jarayonini umuman boshqaruvchi direktivalar (global muhit);
- Virtual xostlar tomonidan qayta ishlanmaydigan so‘rovlarga javob beruvchi «asosiy» server yoki «standart» server parametrlarini belgilovchi direktivalar (ular barcha boshqa virtual xostlar uchun standart sozlamalarni ham belgilaydi);
- Bitta Apache serveri orqali veb-so‘rovlarni qayta ishlash, biroq ularni alohida IP manzillar yoki xost nomlariga yo‘naltirish imkonini beradigan virtual xost sozlamalari.
- Virtual xost konfiguratsiyasi (2.2 versiyasidan boshlab httpd.conf, extra/httpd-vhosts.conf).
- Katalog darajasidagi konfiguratsiya (.htaccess).
Apache’ning direktivalar bloklariga asoslangan o‘z konfiguratsiya fayllari tili mavjud. Yadroning deyarli barcha parametrlarini, jumladan MPM boshqaruvini ham konfiguratsiya fayllari orqali o‘zgartirish mumkin. Modullarning aksariyati o‘z parametrlariga ega.
Ayrim modullar ishlash jarayonida operatsion tizimning konfiguratsiya fayllaridan foydalanadi (masalan, /etc/passwd va /etc/hosts).
Bundan tashqari, parametrlarni buyruq satri kalitlari orqali ham berish mumkin.
Ko‘p jarayonli modellar (MPM)
Apache veb-serveri uchun simmetrik ko‘p protsessorli ishlov berish modellari ko‘p. Ulardan asosiylari quyidagilar:
| Nomi | Ishlab chiquvchi | Qo‘llab-quvvatlanadigan OT | Tavsifi | Maqsadi | Holati |
|---|---|---|---|---|---|
| worker | Apache Software Foundation | Linux, FreeBSD | Ko‘p protsessorli va ko‘p oqimli ishlashni birlashtirgan gibrid model. Ko‘p protsessorli yechimlarning barqarorligini saqlagan holda, resurslardan minimal foydalanib, ko‘p sonli mijozlarga xizmat ko‘rsatish imkonini beradi. | O‘rtacha yuklamali veb-serverlar. | Barqaror. |
| prefork | Apache Software Foundation | Linux, FreeBSD | Alohida jarayonlarni oldindan yaratishga asoslangan, oqimlar (threads) mexanizmidan foydalanmaydigan MPM. | Jarayonlarni bir-biridan ajratish hisobiga yuqori xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlaydi. Shuningdek, oqimlarni (threads) qo‘llab-quvvatlamaydigan eski kutubxonalar bilan moslikni saqlaydi. | Barqaror. |
| perchild | Apache Software Foundation | Linux | Jarayonlarning belgilangan soniga ega gibrid model. | Yuqori yuklamali serverlar; xavfsizlikni oshirish uchun quyi jarayonlarni boshqa foydalanuvchi nomidan ishga tushirish imkoniyati. | Ishlab chiqilmoqda, barqaror emas. |
| netware | Apache Software Foundation | Novell NetWare | NetWare muhitida ishlash uchun optimallashtirilgan ko‘p oqimli model. | Serverlar — Novell NetWare | Barqaror. |
| winnt | Apache Software Foundation | Microsoft Windows | Ko‘p oqimli model, Microsoft Windows operatsion tizimi uchun yaratilgan. | Serverlar uchun: Windows Server. | Barqaror. |
| Apache-ITK | Steinar H. Gunderson | Linux, FreeBSD | prefork modeliga asoslangan MPM. Har bir virtual xostni alohida uid va gid. | Xosting serverlari va foydalanuvchilarni ajratish hamda resurslar hisobini yuritish muhim bo‘lgan serverlar. | Barqaror. |
| peruser | Sean Gabriel Heacock | Linux, FreeBSD | perchild MPM asosida yaratilgan model. Har bir virtual xostni alohida uid va gid identifikatorlari ostida ishga tushiradi. Oqimlardan (threads) foydalanmaydi. | Yuqori xavfsizlikni ta’minlash, oqimlarni (threads) qo‘llab-quvvatlamaydigan kutubxonalar bilan ishlash. | Barqaror versiyasi — 4-oktabr 2007-yil, tajriba versiyasi esa — 10-sentabr 2009-yil. |
| event | Apache Software Foundation | Linux, FreeBSD | Model oqimlar (threads) va oqimlar uchun xavfsiz so‘rovlarni kuzatish (thread-safe polling) mexanizmlaridan foydalanadi hamda worker modeliga asoslanadi. U ayrim ishlov berish vazifalarini tinglovchi oqimlarga topshirish orqali bir vaqtning o‘zida ko‘proq so‘rovga xizmat ko‘rsatishga mo‘ljallangan. Bu ishchi oqimlarni yangi so‘rovlarga xizmat ko‘rsatish uchun bo‘shatadi. | Ishlash unumdorligini oshirishga qaratilgan. Ko‘p oqimlilik yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan eski platformalarda unchalik samarali ishlamaydi, biroq EPoll yoki KQueue talab qilinishi sababli bu cheklov bahsli. | Barqaror. |
Modullar tizimi
Apache HTTP Server modulli arxitekturani qo‘llab-quvvatlaydi. Turli vazifalarni bajaruvchi 500 dan ortiq modul mavjud. Ularning bir qismi Apache Software Foundation tomonidan ishlab chiqiladi, biroq aksariyati mustaqil ochiq kodli dasturiy ta’minot ishlab chiquvchilari tomonidan yaratiladi.
Modullar server tarkibiga kompilyatsiya vaqtida qo‘shilishi yoki konfiguratsiya fayli direktivalari orqali dinamik tarzda yuklanishi mumkin.
Modullar quyidagi vazifalarni bajaradi:
- Dasturlash tillarini qo‘llab-quvvatlash.
- Funksiyalarni qo‘shish.
- Xatolarni tuzatish yoki asosiy funksiyalarni o‘zgartirish.
- Xavfsizlikni kuchaytirish.
Masalan, ISPmanager va VDSmanager kabi ayrim veb-ilovalar Apache moduli ko‘rinishida amalga oshirilgan.
Virtual xostlar mexanizmi
Apache’da virtual xostlar mexanizmi ichki o‘rnatilgan. U bitta IP-manzilda ko‘plab saytlarga (domen nomlariga) xizmat ko‘rsatish va ularning har biri uchun o‘ziga xos kontentni ko‘rsatish imkonini beradi.
Har bir virtual xost uchun yadro va modullarning alohida sozlamalarini belgilash, butun sayt yoki ayrim fayllarga kirishni cheklash mumkin. Ayrim MPM’lar, masalan Apache-ITK, har bir virtual xost uchun alohida httpd jarayonini ishga tushirishga imkon beradi; bunda har bir jarayon alohida uid hamda guid.
Shuningdek, serverning resurslari (CPU, RAM, trafik) sarfini har bir virtual xost uchun hisobga olish va cheklash imkonini beruvchi modullar ham mavjud.
Funksional imkoniyatlar
Boshqa dasturiy ta’minot va dasturlash tillari bilan integratsiya
Apache’ga turli dasturlash tillari va ishlab chiqish tizimlarini qo‘llab-quvvatlash imkonini qo‘shuvchi ko‘plab modullar mavjud.
Ularga quyidagilar kiradi:
- PHP (mod_php).
- Python (mod_python, mod_wsgi).
- Ruby (apache-ruby).
- Perl (mod_perl).
- ASP (apache-asp).
- Tcl (rivet).
Bundan tashqari, Apache CGI va FastCGI mexanizmlarini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Bu deyarli barcha dasturlash tillarida, jumladan, C, C++, Lua, sh, Java.
Xavfsizlik
Apache xavfsizlikni ta’minlash va ma’lumotlarga kirish huquqlarini cheklash uchun turli mexanizmlarga ega. Asosiylari quyidagilar:
- Muayyan kataloglar yoki fayllarga kirishni cheklash.
- Katalogga kirish uchun foydalanuvchilarni avtorizatsiya qilish mexanizmi: HTTP-autentifikatsiya (mod_auth_basic) va xesh asosidagi autentifikatsiya (digest authentication) (mod_auth_digest).
- Foydalanuvchilarning IP-manzillari asosida muayyan kataloglarga yoki butun serverga kirishni cheklash.
- Barcha foydalanuvchilar yoki ularning bir qismi uchun muayyan turdagi fayllarga kirishni taqiqlash. Masalan, konfiguratsiya fayllari va ma’lumotlar bazasi fayllariga kirishni taqiqlash.
- Avtorizatsiyani quyidagi vositalar orqali amalga oshiruvchi modullar mavjud: ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari yoki PAM.
Ba’zi MPM modullarida har bir Apache jarayonini turli uid va gid identifikatorlari bilan, tegishli foydalanuvchi yoki foydalanuvchilar guruhlari nomidan ishga tushirish imkoniyati mavjud.
Shuningdek, suexec mexanizmi ham mavjud bo‘lib, u skriptlarni va CGI-ilovalarni foydalanuvchining huquqlari va identifikatsiya ma’lumotlari bilan ishga tushirish uchun qo‘llanadi.
Mijoz va server o‘rtasida uzatiladigan ma’lumotlarni shifrlash uchun SSL mexanizmidan foydalaniladi. U OpenSSL kutubxonasi orqali amalga oshirilgan. Veb-serverning haqiqiyligini tasdiqlash uchun X.509.
Xavfsizlikni ta’minlash uchun tashqi vositalar ham mavjud. Masalan, mod_security.
Xalqarolashtirish
2.0 versiyasidan boshlab server foydalanuvchining til va mintaqa sozlamalarini (locale) aniqlay oladi. Brauzerga yuboriladigan xato va hodisa xabarlari endi bir nechta tilda taqdim etiladi hamda SSI-texnologiyasidan foydalanadi.
Bundan tashqari, server vositalari yordamida turli til va mintaqa sozlamalariga ega foydalanuvchilar uchun har xil sahifalarni ko‘rsatish mumkin. Apache ko‘plab kodlash standartlarini, jumladan, Unicode kodlashini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu istalgan kodlashda va istalgan tilda yaratilgan sahifalardan foydalanish imkonini beradi.
Hodisalarni qayta ishlash
Administrator barcha HTTP-xatolar va hodisalar, masalan, 404 (Not Found) yoki 403 (Forbidden) uchun o‘z sahifalari va ishlov beruvchilarini o‘rnatishi mumkin. Shuningdek, skriptlarni ishga tushirish va xabarlarni turli tillarda ko‘rsatish imkoniyati ham mavjud.
Server tomonidagi qo‘shimchalar (Server Side Includes)
1.3 va undan oldingi versiyalarda Server Side Includes (server tomonidagi qo‘shimchalar) mexanizmi joriy etilgan bo‘lib, u server tomonida dinamik tarzda HTML-hujjatlarni yaratish imkonini bergan.
SSI boshqaruvi mod_include moduli tomonidan amalga oshiriladi. U Apache’ning standart to‘plamiga kiritilgan.
Adabiyotlar
- Skott Xokins. Apache veb-serverini boshqarish va elektron tijorat bo‘yicha qo‘llanma = Apache Web Server Administration and e-Commerce Handbook. — Moskva: Vilyams, 2001. — 336 bet. — ISBN 0-13-089873-2.
Havolalar
- Rasmiy veb-sayt (ingl.)
- Apache HTTP Server vikisi (ingl.)
- Apache arxitekturasi. The Apache Modeling Project loyihasi (2003-yil oktabr) (rus.); asl nusxasi quyidagi saytda: apache.hpi.uni-potsdam.de/ (ingl.)