Ambliopiya, xalq orasida "dangasa ko‘z" deb ataladigan holat, ko‘zning normal strukturasiga qaramay, ko‘rish qobiliyatining pastligi bilan ifodalanadi. Bu holat ko‘pincha bolalikda rivojlanadi va ko‘z hamda miya o‘rtasidagi signallar to‘g‘ri ishlanmagani tufayli yuzaga keladi. Sog‘lom ko‘z normal ko‘radi, biroq ambliopiyaga chalingan ko‘zning signallarini miya yetarlicha qabul qilmaydi. Natijada miya bu ko‘zdan kelayotgan signallarni e’tibordan chetda qoldiradi. Bu holat vaqtida davolanmasa, doimiy ko‘rish nuqsoniga olib kelishi mumkin.

Ambliopiyaning turlari

Ambliopiyaning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos sabablar bilan bog‘liq. Eng keng tarqalgan shakli bu refraktiv yoki sinishi bilan bog‘liq ambliopiyadir. Bu holatda ko‘zda miopiya, gipermetropiya yoki astigmatizm kabi sinish nuqsonlari mavjud bo‘ladi, lekin bu muammo faqat bitta ko‘zda bo‘lsa yoki ikki ko‘z orasida katta tafovut bo‘lsa, miya kuchliroq ko‘zga tayanadi va zaifroq ko‘zni "faolsizlantiradi".

Strabik ambliopiya esa, ko‘z qamashi (strabizm) tufayli rivojlanadi. Ko‘zlar bir-biriga mos holda harakatlanmaganida, miya ikkita turli-tuman tasvirni birlashtira olmaydi va shu sababli bir ko‘zdan kelayotgan tasvirni e’tiborsiz qoldiradi. Bu vaqt o‘tishi bilan ambliopiyaga olib keladi.

Formaviy deprivatsiyaga oid ambliopiya esa, ko‘zdagi to‘siqlar (masalan, tug‘ma katarakta, ptoz yoki boshqa shikastlanishlar) sababli miya ko‘zdan kelayotgan yorug‘lik yoki tasvirni to‘liq qabul qila olmaganda yuzaga keladi. Bu holat juda erta yoshda aniqlanmasa, kuchli ko‘rish nuqsoni bilan yakunlanishi mumkin.

Ambliopiyaning sabablari

Ambliopiyaning rivojlanishiga olib keladigan omillar turlicha. Eng ko‘p uchraydigan sabablar quyidagilar: bir ko‘zning ikkinchisiga nisbatan ancha kuchliroq ko‘rishi, tug‘ma yoki erta yoshda yuzaga kelgan strabizm, sinish nuqsonlari va ko‘zga yorug‘lik tushishini to‘sadigan holatlar. Genetik omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Agar ota-onalardan birida ambliopiya bo‘lgan bo‘lsa, farzandda ham bu holat kuzatilishi ehtimoli yuqori bo‘ladi.

Yana bir muhim omil bu bolalikdagi muolajalar yoki jarrohlikdan keyingi davrda ko‘zning noto‘g‘ri ishlashi. Masalan, bir ko‘zga uzun muddatli bog‘lash yoki band holatda bo‘lish, miyada bu ko‘zdan keladigan tasvirlarga bo‘lgan e’tiborni kamaytiradi. Bu esa ambliopiyaning rivojlanishiga olib keladi.

Belgilari

Ambliopiya ayniqsa bolalarda erta bosqichlarda ancha yashirin kechadi. Quyidagi belgilar orqali uni aniqlash mumkin:

• Bola ko‘rishni yoqtirmaydi yoki qiyinchilik bilan o‘qiydi.
• Bir ko‘zni yopib qarashga harakat qiladi.
• Televizorga yoki rasmlarga juda yaqin bo‘lib qaraydi.
• Har doim bir ko‘z bilan qarashga odatlanadi.
• Ko‘zlarning birortasi harakatsiz yoki sekin harakatlanadi.

Tashxislash odatda oftalmolog tomonidan amalga oshiriladi. Shifokor ko‘zni ko‘rish darajasi, strabizm mavjudligi va refraktiv xatoliklarni tekshiradi. Kerak bo‘lsa, qo‘shimcha apparat tekshiruvlari ham o‘tkaziladi.

Diagnostika

Ambliopiyani aniqlash uchun oftalmologik ko‘rik talab qilinadi. Shifokorlar bola ko‘zini har tomonlama tekshiradi, ko‘rish darajasini, sinish nuqsonlarini va ko‘z harakatlarini aniqlaydi. Refraksion testlar orqali ko‘zning optik holati aniqlanadi. Agar farq mavjud bo‘lsa, shifokor uni aniqlab, to‘g‘ri tashxis qo‘yadi. Ko‘rish keskinligi testlari, binokulyar ko‘rish testlari, strabizm bormi-yo‘qligini aniqlash usullari yordamida to‘liq diagnoz qo‘yiladi.

Ba’zan ambliopiya boshqa ko‘z kasalliklari bilan aralashib ketadi. Shu sababli har tomonlama tekshiruv juda muhim. Ba’zi hollarda bolalarda behushlikda maxsus apparatlar orqali ham tekshiruvlar o‘tkaziladi.

Davolash usullari

Ambliopiyani davolashning asosiy maqsadi – zaif ko‘zni yana faol holatga qaytarishdir. Buning uchun bir necha usullar mavjud. Eng keng tarqalgan usul – kuchliroq ko‘zni vaqtincha yopib qo‘yish (okklyuziya). Bu usul orqali miya faqat zaif ko‘zdan kelayotgan signallarni qabul qilishga majbur bo‘ladi. Bu esa ambliopiyaga chalingan ko‘zning faoliyatini yaxshilaydi.

Ba’zi holatlarda atropin tomchilari yordamida sog‘lom ko‘zning ko‘rishini vaqtincha pasaytirish usuli qo‘llaniladi. Bu ham miya e’tiborini zaif ko‘zga qaratishga yordam beradi. Refraksion nuqsonlar mavjud bo‘lsa, ko‘zoynak yoki kontakt linzalar buyuriladi.

Zamonaviy usullardan biri bu vizual terapiya bo‘lib, u ko‘zni mashq qilishga yo‘naltirilgan maxsus dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Kompyuter asosidagi interaktiv mashqlar, stereo ko‘rishni rivojlantiruvchi o‘yinlar orqali miya va ko‘z o‘rtasidagi aloqani kuchaytirish mumkin. Ba’zan esa jarrohlik amaliyotlari ham kerak bo‘ladi, ayniqsa sabab strabizm yoki katarakta bo‘lsa.

Davolashning davomiyligi va muvaffaqiyati

Ambliopiyani davolashda muvaffaqiyat, ayniqsa, yoshga bog‘liq. 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarda davolash samarasi juda yuqori bo‘ladi. Chunki bu davrda miya hali moslashuvchan bo‘lib, ko‘zdan kelayotgan yangi signallarni tezda qabul qiladi. 7-10 yoshgacha bo‘lgan davrda ham muolajalar foydali bo‘lishi mumkin, biroq natijalar sekinroq bo‘ladi. Kattalardagi ambliopiyani davolash esa ancha murakkab, lekin ba’zida vizual terapiya orqali yaxshilanish kuzatiladi.

Muolajaning davomiyligi ambliopiyaning og‘irlik darajasiga, bolaning yoshi va muolajalarga bo‘lgan muvofiqligiga bog‘liq. Ba’zi hollarda davolash bir necha oy davom etsa, ba’zida bir necha yilga cho‘zilishi mumkin. Muhimi, davolash jarayonida ota-onaning qat’iy nazorati va shifokor bilan doimiy aloqada bo‘lishi zarur.

Oldini olish choralari

Ambliopiyani oldini olishda erta tashxis va profilaktik tekshiruvlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Har bir bola hayotining ilk yilida, ayniqsa bir yoshgacha bo‘lgan davrda ko‘z shifokori tomonidan tekshirilishi tavsiya etiladi. Agar oilada ko‘z kasalliklari tarixi bo‘lsa, ko‘proq ehtiyot bo‘lish lozim.

Strabizm yoki boshqa ko‘z muammolari mavjud bo‘lsa, ularni imkon qadar erta davolash kerak. Bola televizorni juda yaqin ko‘rsa yoki boshini qiyshaytirib qarasa, bu holatlarga befarq bo‘lmaslik kerak. Vaqti-vaqti bilan ko‘z ko‘rigidan o‘tkazib turish orqali ambliopiyaning oldi olinadi.

Xulosa

Ambliopiya – ko‘rish qobiliyatini sezilarli darajada pasaytiradigan va vaqtida davolanmasa doimiy nogironlikka olib kelishi mumkin bo‘lgan holatdir. Biroq bu kasallik erta aniqlansa va to‘g‘ri davolansa, to‘liq tuzalish imkoniyati mavjud. Ota-onalarning hushyorligi, shifokorlar bilan hamkorlikda olib borilgan muolajalar bolalarning kelajakdagi ko‘rish salomatligini saqlab qolishga xizmat qiladi. Shu sababli har bir bola o‘z vaqtida ko‘z tekshiruvlaridan o‘tkazilishi va ambliopiyaga qarshi kurash erta bosqichdayoq boshlanishi lozim.