X-xromosoma — jinsiy xromosoma. Barcha sutemizuvchilarda hamda geterogamet jinsli boshqa organizmlarda X-xromosomalar mavjud: urg‘ochilarda ikkita X-xromosoma (XX), erkaklarda esa bitta X- va bitta Y-xromosoma (XY) bo‘ladi. Ayrim organizmlarda (masalan, o‘rdakburunlarda) bir nechta nogomologik X-xromosoma uchraydi.
Odam X-xromosomasi
Odam X-xromosomasida taxminan 150 million juft asos mavjud bo‘lib, u ayollar hujayralarida taxminan 5 % DNKni, erkaklar hujayralarida esa 2,5 % DNKni tashkil etadi. X-xromosoma 1400 dan ortiq genni o‘z ichiga oladi; ularning taxminan 800 tasi oqsil kodlaydi (taqqoslash uchun, Y-xromosomada atigi 78 ta gen mavjud). Ayollarda ikkita X-xromosoma, erkaklarda esa bitta X-xromosoma va bitta Y-xromosoma bo‘ladi. X-xromosomalardan biri onadan, ikkinchisi esa (faqat ayollarda) otadan meros bo‘lib o‘tadi.
Ayollarda ikkita X-xromosoma bo‘lishiga qaramay, somatik hujayralarda ulardan biri inaktivatsiyalanadi va Barr tanachasini hosil qiladi.
X-xromosoma bilan bog‘liq xromosoma kasalliklari
- Klaynfelter sindromi — erkaklarda X-xromosoma bo‘yicha polisomiya
- X-xromosoma trisomiyasi
- Shereshevskiy–Terner sindromi — ayollarda X-xromosomalardan birining yo‘qligi yoki shikastlanishi
- Fabri kasalligi — erkaklarda yagona X-xromosomaning, ayollarda esa X-xromosomalardan birining shikastlanishi
X-xromosomaga bog‘liq kasalliklar
Genlar
p yelkasi
- BMX — retseptor bo‘lmagan tirozin kinaza, oilasi — Tec;
- NOX2 — NADPH-oksidaza;
- STS — steroid sulfataza;
- SYN1 — sinapsin I;
- TIMP1 — metalloproteinazalarning to‘qima ingibitori;
- WASp — Viskott–Oldrich sindromi oqsili.
q yelkasi
Tarix
X-xromosoma genetiklar orasida o‘ziga xos xususiyatlari bilan azaldan mashhur. Uni X harfi bilan belgilashlarining sababi, dastlab taxmin qilish mumkin bo‘lganidek, uning shakli emas (autosomalar ham X harfiga o‘xshaydi), balki dastlabki tadqiqotchilarning X-xromosoma boshqa xromosoma juftlaridan naqadar farq qilishini tushunishda qiynalganidir. Y-xromosoma keyinroq kashf etilgani uchun alifbodagi keyingi harf bilan nomlangan. Mitoz vaqtida Y-xromosomaning ikki juda qisqa yelkasi mikroskop ostida Y harfiga o‘xshab ko‘rinishi esa shunchaki tasodifdir.
X-xromosoma ilk bor 1890-yilda German Henking tomonidan Leypsigda aniqlangan. Henking qandalalarning urug‘donlarini tadqiq qilar ekan, xromosomalardan biri meyozda ishtirok etmasligini payqagan. Henking bu xromosomami yoki boshqa turdagi tuzilmami, aniq bilmagani uchun uni X-element deb atagan. Keyinchalik bu haqiqatan ham xromosoma ekani aniqlanib, unga X-xromosoma nomi berilgan.
1901-yilda Klarens Ervin Mak-Klang (ingl. Clarence Erwin McClung) chigirtkalar ustidagi tadqiqotlarini Henking va boshqa olimlarning ishlari bilan taqqoslab, X-xromosoma jinsni aniqlashda ishtirok etadi, degan fikrni birinchi bo‘lib ilgari surgan. Mak-Klang spermatozoidlarning faqat yarmi X-xromosomani olishini payqagan. U X-xromosomani erkak jinsini belgilovchi qo‘shimcha xromosoma deb hisoblagan. Keyinroq Mak-Klang xato qilgani aniqlandi; aslida erkak jinsini belgilovchi xromosoma, ehtimol, Y-xromosomadir.
2020-yilda X-xromosomaning nukleotidlar ketma-ketligi to‘liq aniqlangan.
Havolalar
- X-xromosoma — Milliy biotexnologiya axborot markazi (National Center for Biotechnology Information) saytida (ingl.)
