

SIM-karta (SIM-karta, ingl. Subscriber Identification Module — abonentni identifikatsiyalash moduli) — abonentni identifikatsiyalashga xizmat qiladigan, mobil aloqada ishlatiladigan elektron modul. SIM-kartaning o‘z protsessori, psevdotasodifiy sonlar generatori, shuningdek, o‘z tezkor, energiyaga bog‘liq bo‘lmagan va doimiy xotirasi mavjud bo‘lib, u amalda mustaqil kichik kompyuter hisoblanadi. Uning operatsion tizimi va dasturlari mavjud.
SIM-kartalar GSM tarmoqlarida ishlatiladi. Boshqa zamonaviy uyali aloqa tarmoqlarida ham odatda tashqi ko‘rinishi SIM-kartaga o‘xshash va xuddi shunday vazifalarni bajaradigan boshqa identifikatsiya modullari qo‘llanadi. Masalan, USIM — UMTS, R-UIM — CDMA tarmoqlarida va boshqalarda ishlatiladi.
Tarixi
Dastlabki 1G tarmoqlarida abonent uyali telefonning zavodda berilgan seriya raqami — ESN (Electronic Serial Number) orqali identifikatsiyalangan. Shunday qilib, uyali telefon ham, abonent ham yagona kod orqali aniqlangan. Bunday yondashuv abonent raqami va unga ko‘rsatiladigan xizmatlar to‘plamini muayyan telefonga butunlay bog‘lab qo‘ygan. Uyali telefonini almashtirgan abonent (jumladan, telefon buzilgan yoki o‘g‘irlangan hollarda) qurilmani qayta dasturlash va uning seriya raqamini operator ma’lumotlar bazasiga kiritish uchun operator ofisiga murojaat qilishga majbur bo‘lgan. Ayrim operatorlar buning uchun haq olgan.
Shubhasiz, abonentni telefondan mustaqil ravishda identifikatsiyalash ancha qulay. GSM standartida abonentni (SIM-karta yordamida) va uskunani (buning uchun IMEI — mobil uskunaning xalqaro identifikatori ishlatiladi) alohida identifikatsiyalash taklif etilgan.
Standartlar
GSM SIM-kartasi oddiy ISO 7816 smart-kartaning bir turi. GSM SIM-kartasining o‘ziga xos xususiyatlari uchun standartlarni Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti belgilaydi. Ular GSM 11.11, GSM 11.14 va GSM 11.19 hujjatlarida bayon qilingan. Zamonaviy kartalar o‘zida ilovalarni ishga tushira oladi va shu sababli JavaCard imkoniyatlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Uyali telefonlarga RFID texnologiyalarini integratsiyalashga urinishlar munosabati bilan SIM-kartalarni Single Wire Protocol deb ataluvchi ikkinchi jismoniy interfeys bilan ham jihozlash taklif etilmoqda. U NFC fizik qatlamining mikrosxemasi bilan bevosita aloqa qilish uchun xizmat qiladi.
Vazifalari va xususiyatlari
SIM-kartaning asosiy vazifasi — hisob qaydnomasi haqidagi identifikatsiya ma’lumotlarini saqlashdir. Bu abonentga hisob qaydnomasini o‘zgartirmasdan, shunchaki SIM-kartasini boshqa telefonga ko‘chirib, uyali qurilmasini tez va oson almashtirish imkonini beradi. Buning uchun SIM-kartada dasturiy ta’minotli mikroprotsessor va kartani identifikatsiyalash kalitlari (masalan, IMSI, Ki va boshqalar) haqidagi ma’lumotlar mavjud. Ular karta ishlab chiqarilayotganda yoziladi va GSM tarmog‘i kartani (hamda abonentni) identifikatsiyalashida ishlatiladi.
Shuningdek, SIM-kartada qo‘shimcha ma’lumotlar ham saqlanishi mumkin, masalan:
- telefon daftarchasi (abonentniki)
- kiruvchi, chiquvchi va javobsiz qolgan telefon qo‘ng‘iroqlari ro‘yxatlari
- kiruvchi va chiquvchi SMS xabarlari matni.
Zamonaviy telefonlarda bu ma’lumotlar ko‘pincha SIM-kartaga emas, telefon xotirasiga yoziladi, chunki SIM-kartada saqlanadigan ma’lumotlarning formati va hajmiga ancha qat’iy cheklovlar qo‘yilgan.
SIM-kartada shifrlashni qo‘llab-quvvatlaydigan xotira mikrosxemasi mavjud. Xotira sig‘imi va funksiyalari turlicha bo‘lgan har xil standartdagi kartalar ishlab chiqariladi. Ayrim kartalarga ishlab chiqarish vaqtidayoq qo‘shimcha ilovalar (appletlar), masalan, SIM-menyu, masofaviy bank xizmatidan foydalanish dasturlari va boshqalar o‘rnatiladi.
SIM-kartaning o‘zida abonentning telefon raqami (MSISDN) ochiq ko‘rinishda saqlanmaydi. U karta tarmoqqa ro‘yxatdan o‘tayotganda, uning IMSI identifikatori asosida operatorning tarmoq uskunalari tomonidan biriktiriladi. Standartga ko‘ra, operator bitta SIM-karta tarmoqda ro‘yxatdan o‘tganida unga bir nechta telefon raqamini biriktirishi mumkin. Biroq buning uchun operator infratuzilmasining tegishli imkoniyatlari va qo‘shimcha xarajatlar talab qilinadi. Shu sababli bu imkoniyat ko‘pincha qo‘llanmaydi.
SIM-karta yo‘qolganida abonent operatorga xabar berishi kerak. Yo‘qolgan karta bloklanadi va abonentga yangi karta beriladi (operator shartlariga qarab, pulli yoki bepul). Bunda telefon raqami, balans va ulangan barcha xizmatlar o‘zgarmaydi, ammo eski SIM-kartada saqlangan abonent ma’lumotlarini tiklab bo‘lmaydi.
SIM-kartalarning formatlari va o‘lchamlari



SIM-kartalar bir necha o‘n yil davomida asta-sekin kichrayib borgan, ammo formatidan qat’i nazar, o‘z funksiyalari va mosligini saqlab qolgan. Dastlab kartalar to‘liq o‘lchamli, keyinchalik mini-SIM formatida ishlab chiqarilgan. 2000-yillarning o‘rtalaridan micro-SIM, 2010-yillarning boshidan esa nano-SIM joriy etilgan. Ba’zan, masalan, M2M qurilmalarida SIM-karta vazifalari qurilmaning asosiy platasiga kavsharlangan mikrosxema orqali bajariladi.
| SIM-karta formati | Paydo bo‘lgan yili | Standartlar | Uzunligi (mm) | Kengligi (mm) | Qalinligi (mm) | Hajmi (mm3) | Uyali aloqa avlodi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| To‘liq o‘lchamli (1FF) | 1991 | ISO/IEC 7810:2003, ID-1 | 85,60 | 53,98 | 0,76 | 3511,72 | |
| Mini-SIM (2FF) | 1996 | ISO/IEC 7810:2003, ID-000 | 25,00 | 15,00 | 0,76 | 285,00 | 2G, 3G, 4G |
| Micro-SIM (3FF) | 2003 | ETSI TS 102 221 V9.0.0, Mini-UICC | 15,00 | 12,00 | 0,76 | 136,80 | 2G, 3G, 4G |
| Nano-SIM (4FF) | 2012 | ETSI TS 102 221 V11.0.0 | 12,30 | 8,80 | 0,67 | 72,52 | 2G, 3G, 4G |
| O‘rnatilgan SIM-kartalar (Embedded-SIM) | 2019 | JEDEC Design Guide 4.8, SON-8 | - | - | - |
- To‘liq o‘lchamli SIM-karta (86×54x0,84 mm — bank kartasi o‘lchamida) — eskirgan standart bo‘lib, dastlabki uyali telefonlarda ishlatilgan;
- Mini-SIM-karta (25×15x0,76 mm) — eskirgan standart; GSM va 3G telefonlarda qo‘llanadi. Bunday telefonlar 1992 yildan boshlab chiqarilgan. Ilk bor Motorola International 3200[ingl.]/3300 modelida ishlatilgan. Hozirda faqat ayrim tugmali telefonlar yoki trekerlar singari maxsus qurilmalarda uchraydi;
- Micro-SIM (15×12x0,76 mm) — 3G va LTE tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlaydigan qurilmalarda (masalan, Nokia N9, eskirgan Nokia Lumia turkumining barcha modellarida, LG U880, Samsung Galaxy S III, ayrim BlackBerry modellarida, masalan, Z10, Q10, Sony Xperia, LG Nexus 5 va boshqalarda) ishlatiladi
- Nano-SIM (12,3×8,8x0,67 mm) — 2021 yil holatiga ko‘ra eng keng tarqalgan SIM-karta standarti. U barcha zamonaviy smartfonlarda qo‘llanadi. Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti (ETSI) Nano-SIM uchun quyidagi o‘lchamlarni tasdiqlagan: uzunligi — 12,3 mm, kengligi — 8,8 mm, qalinligi — 0,67 mm. Rasmiy Nano-SIM standarti oldingi formatlar bilan to‘liq moslikni nazarda tutadi. Aslida, yangi SIM-karta oldingi o‘lchamdagi kartalar bilan bir xil bo‘lib, faqat atrofidagi plastik chetlari butunlay olib tashlangan. Qaror qabul qilishda mutaxassislar Apple taklifini eng qulay va sodda deb hisoblagan.
Keyingi avlod (5FF, ingl. eUICC) SIM-kartalari variantlari ustida ishlanmoqda. Ular, ehtimol, almashtirib bo‘lmaydigan bo‘ladi.
SIM-kartalar odatda kattaroq plastik kartalar shaklida ishlab chiqariladi; ulardan oldindan tayyorlangan qolip bo‘yicha Mini/Micro/Nano formatidagi modul ajratib («sindirib») olinadi.
Micro-SIM
Micro-SIM (3FF) — 2003 yilda mobil qurilmalarda abonentlarni identifikatsiyalash uchun yaratilgan SIM-kartaning ixcham muqobili. Kartaning jismoniy o‘lchami 12×15 mm. Micro-SIM mobil qurilmalarda ilgari ishlatilgan mini-SIM kartasidan kichikroq, ammo ularning kontakt plastinasi va ma’lumot almashish interfeysi odatda bir xil. Shuning uchun ko‘p hollarda mini-SIM kartasining plastik korpusini kesib, undan micro-SIM olish mumkin. Micro-SIM ishlatilgan dastlabki qurilmalar iPhone 4 bo‘lib, ular 2010 yil iyun oyida chiqarilgan.
Nano-SIM
Nano-SIM (4FF) formati 12,3×8,8x0,67 mm o‘lchamda 2012 yil oktabr oyida joriy etilgan. Bu kartalar avvalgi formatlardan ham kichraygan, ammo kontaktlarning joylashuvi saqlangan. Shuningdek, ular avvalgi kartalarga nisbatan 12 % yupqaroq: ilgari qalinlik 0,76 mm edi. 4FF kartasidan adapter yordamida 2FF yoki 3FF sifatida foydalanish mumkin.
Nano-SIM ishlatilgan dastlabki qurilmalar iPhone 5 bo‘lib, ular 2012 yil sentabr oyida chiqarilgan.
eSIM
GSMA 2014 yilda mobil qurilmalarni yanada ixchamlashtirish muammosini tubdan hal qilish uchun SIM-kartani masofadan sozlash (Remote SIM Provisioning) texnologiyasini taklif etdi. Bu texnologiyaga ko‘ra, SIM-karta mikrosxema ko‘rinishida qurilma ishlab chiqarilayotgan paytda unga kavsharlab o‘rnatiladi (shundan «o‘rnatilgan SIM», ya’ni embedded-SIM yoki e-SIM nomi kelib chiqqan). Mobil aloqa operatori mijozga SIM-kartaning o‘zini emas, balki shifrlangan ma’lumotlar to‘plamini taqdim etadi; mijoz ushbu ma’lumotlarni o‘z qurilmasiga kiritadi. Yangi texnologiya SIM-kartalar va ular uchun slotlardan voz kechish bilangina cheklanmay, bir qurilmaga bir nechta operator profilini o‘rnatishga ham imkon beradi va shu tariqa bir nechta SIM-kartadan foydalanish muammosini hal qiladi.
Virtual SIM
Virtual SIM — SIM-kartani mobil telefondan tashqarida joylashtirishga imkon beradigan turli nostandart texnik yechimlarning umumiy nomi. SIM-karta internetga ulangan maxsus qurilmaga (masalan, modem, boshqa uyali telefon, maxsus SIM-karta serveri) o‘rnatiladi yoki foydalanuvchining uyali telefoni bilan simsiz kanal (masalan, Bluetooth) orqali bog‘lanadi. Foydalanuvchi telefoniga mobil aloqa operatoridan kelgan so‘rovni internet yoki boshqa aloqa kanali orqali SIM-kartaga yo‘naltira oladigan dasturiy ta’minot o‘rnatiladi.
Bu texnologiyadan bir nechta SIM-karta o‘rtasida tez almashish, turli xizmat ko‘rsatish hududlari o‘rtasida qo‘ng‘iroqlarni yo‘naltirish, SIM-karta slotidan voz kechish hisobiga mobil aloqa qurilmasini soddalashtirish va kichraytirish uchun foydalanish mumkin.
iSIM
iSIM (integrated SIM) — bir kristalli tizim (SoC) tarkibiga integratsiyalangan SIM-karta. Uning konsepsiyasini IBM hali 2018 yilda ta’riflagan. Bu texnologiya keng joriy etila boshlagan davr sifatida 2023 yilni ko‘rsatish mumkin, chunki 1 mart kuni Qualcomm va Thales kompaniyalari GSMA xalqaro tashkiloti standartlariga mos keladigan birinchi tijoriy iSIM kartasini sertifikatlagan. iSIM eSIM bilan bir xil afzalliklarga ega: u jismoniy SIM-kartadan kichikroq, bir nechta operatorga ulana oladi, himoyasi kuchaytirilgan va masofadan (operator ofisiga bormasdan) sozlanadi. Shu bilan birga, u eSIM dan ham kichikroq (yuzasi 1 kvadrat millimetrdan kam) va alohida mikroprotsessor talab qilmagani uchun kamroq energiya sarflaydi.
MultiSIM-kartalar
MultiSIM-kartalar («MultiSim») — oddiy SIM-karta (GSM standarti) shaklidagi, mikroprotsessor (PIC-protsessor PIC16F877) va qo‘shimcha xotira moduli (24C64 — 24C256)dan tashkil topgan qurilmalar. Mikroprotsessor maxsus mikrodastur (SIM-EMU 6.01) boshqaruvida ishlaydi va u oddiy SIM-karta vazifalarini ham bajaradi. Bu konsepsiya bitta MultiSim kartasiga bir vaqtning o‘zida bir nechta SIM-kartaga tegishli zarur ma’lumotlarni yozish va ayni paytda eng qulay raqamdan foydalanish imkonini beradi. Kerakli raqamni maxsus menyu orqali («SIM Tool Kit» texnologiyasidan foydalanib) yoki tegishli raqamning PIN-kodini kiritib tanlash mumkin.[manba 2195 kundan beri ko‘rsatilmagan]
PIN-kod
SIM-karta ishlab chiqarilganda unga to‘rt xonali PIN-kod biriktiriladi. Bu kod kartaga yoziladi va karta bilan birga abonentga ham beriladi.
Tegishli funksiya yoqilgan bo‘lsa, SIM-kartadagi ma’lumotlardan foydalanish uchun telefon har safar ishga tushirilganda PIN-kod so‘raladi. 2010 yildan boshlab yangi SIM-kartalarda PIN-kodni so‘rash funksiyasi sukut bo‘yicha o‘chirilgan.
PIN-kod ketma-ket uch marta noto‘g‘ri kiritilsa, SIM-karta bloklanadi. Uni faqat shaxsiy blokdan chiqarish kodi — PUK1 (PIN Unblocking Key) yordamida ochish mumkin. Bu kod ham karta bilan birga abonentga beriladi. Agar PUK-kodni o‘n urinishda ham to‘g‘ri kiritib bo‘lmasa, SIM-karta butunlay bloklanadi va uni almashtirish kerak bo‘ladi. Foydalanuvchi PUK-kod yordamida PIN-kodni ham o‘zgartirishi mumkin.
Ayrim SIM-kartalarda bir nechta qo‘shimcha xizmatlardan foydalanish uchun ikkinchi PIN-kodlar to‘plami — PIN2 va PUK2 ham mavjud.
Agar telefonga SIM-karta o‘rnatilmagan yoki to‘g‘ri PIN-kod kiritilmagan bo‘lsa, favqulodda xizmatlarga (112 yoki 911 raqamlariga) qo‘ng‘iroq qilishdan tashqari, uyali tarmoq orqali qo‘ng‘iroqlarni amalga oshirib bo‘lmaydi. Shuningdek, mobil internet ham ishlamaydi. Bunda odatiy («tugmali») telefonlarning boshqa barcha funksiyalari ham odatda bloklanadi: asosiy ekranda SIM-karta rasmi va «SIM-kartani o‘rnating» degan xabar paydo bo‘ladi, menyudan foydalanib bo‘lmaydi; faqat klaviaturadan raqam terish yoki ba’zan favqulodda xizmatlarga alohida qo‘ng‘iroq qilish bandi mavjud bo‘ladi. Biroq smartfonlar va kommunikatorlar SIM-karta bo‘lmaganda ham boshqa funksiyalarni bloklamaydi: ilovalar foydalanuvchi uchun ochiq qoladi, internetga esa Wi-Fi orqali ham ulanish mumkin.
ICCID
ICCID (qisqartma, ingl. integrated circuit card identifier) — SIM-kartaning noyob seriya raqami. Odatda SIM-kartaning o‘zida aynan shu kod chop etiladi. ICCID ITU-T E.118 standartiga muvofiq belgilanadi. Mazkur standartga ko‘ra, ICCID uzunligi 19 ta raqamdan iborat (SIM-kartalardagi ICCID 20 ta raqamdan ham iborat bo‘lishi mumkin):
- Emitentning identifikatsiya raqami (7 tagacha raqam):
- 2 ta raqam — Major Industry Identifier (ISO/IEC 7812-1 bo‘yicha soha identifikatori), SIM-kartalar uchun har doim 89;
- 2–3 ta raqam — mamlakatning telefon kodi (E.164), 701 bo‘yicha), Rossiya uchun 380, Ukraina uchun va hokazo;
- 1–4 ta raqam — emitent kodi;
- 11 ta yoki undan ortiq raqam — kartani ishlab chiqarishda operator tomonidan ichki qoidalarga muvofiq belgilanadi;
- 1 ta raqam (oxirgisi) — boshqa barcha raqamlar asosida Lun algoritmi yordamida hisoblanadigan nazorat raqami.
ICCID raqamlarining dastlabki uchta maydoni (jami 7 tagacha raqam) Issuer Identification Number (emitentning identifikatsiya raqami) deb ataladi va ular ITU-T tomonidan SIM-kartalar chiqarishni rejalashtirgan har bir aloqa operatoriga beriladi. ITU-T bu raqamlarni o‘z operatsion byulletenlarida oyiga ikki marta yangilaydi (eng so‘nggisi — No. 1163, 1-yanvar 2019). Shuningdek, barcha IIN raqamlari keltirilgan ro‘yxatlar mavjud bo‘lib, ularning eng so‘nggisi 1-dekabr 2018 da chiqarilgan.
Issuer Identification Number (emitent identifikatsiya raqami) misollari:
SIM Tool Kit
Zamonaviy SIM-kartalarda operator taqdim etadigan ilovalar oldindan o‘rnatilgan bo‘lishi mumkin. SIM-kartadagi ilovalardan foydalanish uchun telefon SIM Tool Kit (STK) standartini qo‘llab-quvvatlashi kerak. STK orqali SIM-kartadagi ilovalar uyali telefonning turli imkoniyatlaridan, jumladan foydalanuvchi interfeysi, aloqa moduli va boshqalardan foydalana oladi. Bu esa ko‘plab funksiyalarni amalga oshirish imkonini beradi. STK ilovalari to‘liq operator nazoratida bo‘ladi va eng xavfsiz yechimlardan biri hisoblanadi, chunki ular kartaga o‘rnatilgan shifrlash modulidan foydalana oladi. Shu sababli ular masofaviy bank xizmati yoki to‘lovlarni autentifikatsiyalash kabi moliyaviy xizmatlar uchun ayniqsa jozibador. Operator ushbu ilovalarni bevosita uyali tarmoq orqali yuklashi va yangilashi ham mumkin. Bunday ilovalarning kamchiligi shundaki, ulardan foydalanish uchun yetarli xotiraga ega, SIM Tool Kit ni qo‘llab-quvvatlaydigan karta ishlab chiqarish va uni abonentga yetkazish zarur. Buni tashkiliy jihatdan amalga oshirish ancha murakkab.
STK ko‘pincha Rossiyadagi aksariyat operatorlarda mavjud SIM-menyu xizmatini amalga oshirish uchun ishlatiladi. Operator bilan aloqa qilishda bu ilova abonentga ko‘rinmaydigan SMS-, USSD yoki CB xabarlaridan foydalanadi.
Ba’zi hududlarda mobil aloqa operatorlari STK muloqot oynalari orqali smartfonlarda reklama ko‘rsatgani ma’lum (masalan, ayrim hududlarda T-mobile). Bunday reklamani butunlay o‘chirishning yagona yo‘li STK tizim ilovasini o‘chirib qo‘yish yoki olib tashlash bo‘lishi mumkin.
Tanqid
Ma’lumotlarni tiklash
SIM-kartada saqlangan ma’lumotlar (kontakt raqamlari, SMS-xabarlar va boshqalar) bilan telefon orqali ishlanadi. Biroq bu ma’lumotlar telefon yordamida o‘chirilganda, ular butunlay yo‘q qilinmaydi, balki faqat «o‘chirilgan» deb belgilanadi. Shu sababli ularni tiklash mumkin. SIM-kartadan o‘chirilgan ma’lumotlarni qayta tiklash (shuningdek, ularni butunlay o‘chirish) uchun maxsus dasturiy ta’minot mavjud, masalan, Device Seizure — Paraben Corporation kompaniyasining dasturi.
Zaifliklar
2011 yilda Security Research Labs kompaniyasi Karsten Nol[ingl.] (Karsten Nohl) rahbarligida SIM-kartalar xavfsizligini sinovdan o‘tkaza boshladi. Ikki yillik ish natijasida eskirgan DES kriptografik algoritmidan foydalanuvchi SIM-kartalarda zaiflik aniqlandi. Ushbu zaiflik SIM-karta tarkibiga to‘liq kirish imkonini beradi. Tadqiqot yuzasidan Karsten Nol 31-iyul 2013-yilda BlackHat konferensiyasida ma’ruza qilgan.
Biz masofadan turib (SMS orqali) jabrlanuvchining mobil telefoniga dastur o‘rnata olamiz va bu dastur telefondan butunlay mustaqil ishlaydi. Biz sizni kuzatishimiz mumkin. Telefon qo‘ng‘iroqlarini shifrlash uchun ishlatiladigan kriptografik kalitlaringizni qo‘lga kirita olamiz. SMS-xabarlaringizni o‘qiy olamiz. Kuzatish bilangina cheklanmay, biz (yana SMS orqali) telefon SIM-kartasidan egasi haqidagi nihoyatda muhim ma’lumotlarni — sizning mobil identifikatsiyangizni o‘g‘irlashimiz va hisobingizdan pul yechib olishimiz mumkin.Karsten Nol
Havolalar
- Aloqa sirlari: SIM-kartani ochib o‘rganamiz // 3dnews, 26-sentabr 2005-yil
- Micro-SIM nima? // Kompyuterra, 22-aprel 2010-yil
- Ericsson kompaniyasining 2015 yil noyabr oyidagi mobil aloqa haqidagi hisoboti.