Siklik jarayon nima?
Boshlang‘ich va oxirgi holatlari bir xil bo‘lgan jarayon siklik jarayon deb ataladi. Bu tizimni qanday holatdan boshlagan bo‘lsa, yana aynan o‘sha holatga qaytaradigan jarayonlar ketma-ketligidir.
Tizim siklik jarayondan o‘tganda, uning boshlang‘ich va oxirgi ichki energiyalari teng bo‘ladi. Shuning uchun har qanday siklik jarayonda ichki energiyaning o‘zgarishi nolga teng. Termodinamikaning birinchi qonunini siklik jarayonga qo‘llasak, quyidagini olamiz:
Demak, siklik o‘zgarishda tizim bajargan ish tizim yutgan issiqlikka teng bo‘ladi. Siklik jarayonda bajarilgan sof ish P-V diagrammada yopiq egri chiziq ichidagi yuzaga teng. Agar sikl soat mili yo‘nalishida kechsa, tizim ish bajaradi. Agar sikl soat miliga teskari yo‘nalishda kechsa, har bir siklda ish tizim ustida bajariladi. Bunday tizimga sovitkich yoki konditsioner misol bo‘la oladi. Karno dvigateli siklik jarayonning eng yaxshi misolidir.
Issiqlik dvigateli nima?
Issiqlik dvigateli — bu tizimni siklik jarayondan o‘tkazib, issiqlikni ishga aylantiradigan qurilmadir.
- Issiqlik dvigatellari ishchi moddadan, ya’ni tizimdan iborat bo‘ladi. Masalan, bug‘ dvigatelidagi bug‘ ishchi modda hisoblanadi.
- Ishchi modda bir nechta jarayondan iborat siklni bosib o‘tadi. Ayrim jarayonlarda u yuqori haroratli rezervuardan issiqlik yutadi.
- Ayrim jarayonlarda ishchi modda ma’lum miqdordagi issiqlikni pastroq haroratli tashqi rezervuarga chiqaradi.
- Tizim tomonidan bir siklda bajarilgan ish ma’lum mexanizmlar orqali tashqi muhitga uzatiladi. Masalan, ishchi modda harakatlanuvchi porshenli silindr ichida bo‘lishi mumkin; porshen esa mexanik energiyani transport vositasining g‘ildiraklariga uzatadi.
Issiqlik dvigatelining sxematik tasviri quyidagicha ifodalanadi:
Foydali ish bajarish uchun sikl qayta-qayta takrorlanadi.
Sovitkich nima?
Sovitkich issiqlik dvigatelining teskari ko‘rinishidir. Bu yerda ishchi modda T1 haroratdagi sovuq rezervuardan ma’lum miqdorda issiqlik oladi. Unga tashqaridan W ish bajariladi va Q issiqlik T2 haroratdagi issiq rezervuarga chiqariladi. Sovitkichning sxematik tasviri quyida keltirilgan.
