Atamalar «onlayn» (inglizcha online so‘zidan olingan bo‘lib, «tarmoqda» degan ma’noni anglatadi) va «oflayn» (inglizcha offline so‘zidan olingan bo‘lib, «tarmoqdan tashqarida» degan ma’noni anglatadi) qo‘llanadi: kompyuter texnologiyalarida va telekommunikatsiyalarda.
Ta’riflar
Oksford lug‘ati «onlayn» atamasini «kompyuter tomonidan boshqariladigan yoki unga ulangan» deb yoki «faqat Internet orqali foydalanish mumkin bo‘lgan faoliyat yoki xizmat».
«onlayn» old qo‘shimchasi quyidagi so‘zlarda qo‘llanadi: «onlayn-identifikatsiya», «onlayn-efir», «onlayn-o‘yin», «onlayn-do‘kon», «onlayn-banking», «onlayn-ta’lim» va boshqa ko‘plab so‘zlarda.
Shunga yaqin ma’noni bildiruvchi «kiber» old qo‘shimchasi ham mavjud. Masalan: «kiberfazo», «kiberjinoyatchilik».
Ulanish holatiga ko‘ra, internetda «onlayn» bo‘lish ulanganlikni, «oflayn» bo‘lish esa uzilganlikni anglatadi.
Kompyuter texnikasida «onlayn» qurilmaning yoqilgan va ishlashga tayyor ekanini, «oflayn» esa qurilmaning o‘chirilganini yoki aloqa tarmog‘iga ulanmaganini bildiradi.
Misollar
Elektron pochta
Pochta dasturlari ham onlayn, ham oflayn rejimlarda ishlashi mumkin. Onlayn rejimda foydalanuvchi serverga ulanib, xatlarni qabul qilishi va yuborishi mumkin; oflayn rejimda esa faqat avval kelib tushgan xatlarni o‘qiy oladi. Pochta serverining onlayn yoki oflayn holati kompyuterning Internetga ulanganligini har doim ham anglatmaydi: kompyuter tarmoqqa ulangan bo‘lishi mumkin, biroq foydalanuvchi pochta qutisini yangilamasa, pochta dasturi oflayn rejimda ishlaydi.
Veb-brauzer
Bu tushunchalardan foydalanishning yana bir misoli — onlayn va oflayn rejimlarda ishlay oladigan veb-brauzerdir. Brauzer sahifalarni serverdan faqat onlayn rejimda oladi. Avtonom (oflayn) rejimda foydalanuvchilar faqat oldindan yuklab olingan sahifalarning mahalliy nusxalarini ko‘rishlari mumkin. Bu tarmoqqa ulanish imkonsiz yoki istalmagan holatlarda foydali. Sahifalar ikki usulda yuklanadi: brauzerning keshiga — foydalanuvchi sahifalarni avval onlayn ko‘rgani natijasida yoki oldindan onlayn yuklab olinib, brauzerda sozlangan mahalliy nusxalar yordamida.
Xabar almashish
Aloqa vositalari va ommaviy axborot vositalari rivojlangani sari, «oflayn» va «onlayn» so‘zlari juda ko‘p qo‘llanila boshlandi. Insonning tarmoqda mavjudligi «onlayn», uning tarmoqda yo‘qligi esa «oflayn» deb ataladi.
Umumlashtirish
«Onlayn» va «oflayn» tushunchalari shaxslararo munosabatlarga ham taalluqlidir: internet orqali muloqot onlayn, bevosita muloqot esa oflayn deb ataladi. Bu ikki holat o‘rtasidagi farqlar sotsiologik tadqiqotlar mavzusiga aylangan. Internetni virtual makon yoki kiberfazo deb atashadi, real hayot esa oflayn deb yuritiladi.
Sotsiologiya professori, London iqtisodiyot va siyosat fanlari maktabida faoliyat yurituvchi Don Sleyter bu tasnif haddan tashqari soddalashtirilganini ta’kidlaydi. Uning fikricha, munosabatlardagi farqlar oddiy ikki qutbli bo‘linish «onlayn — oflayn» qarama-qarshiligidan ancha murakkab, chunki ayrim odamlar onlayn munosabatlar va real hayotni bir-biridan ajratmaydi, masalan, xat yozishib do‘stlashadi. Hatto telefon orqali muloqotni ham muayyan sharoitlarda internet tajribasi sifatida ko‘rib chiqish mumkin, chunki bugungi kunda yangi texnologiyalar va internet o‘rtasida deyarli chegara qolmagan.
Manbalar
- Federal Standard 1037C: Telekommunikatsiya atamalari lug‘ati Arxiv nusxasi (2-mart 2009-yilda saqlangan: Wayback Machine’da (inglizcha) Federal Standard 1037C[inglizcha]
- Oflayn va onlayn — oflayn, onlayn (ruscha)
- Onlayn savdo oflayn tajribaga muhtoj Arxiv nusxasi (20-dekabr 2016-yilda saqlangan: Wayback Machine’da (inglizcha)