Oloy tog‘ tizmasi

Oloy tog‘ tizmasi
qirg‘. Alay qirqi, tojik. Qatorko‘hi Oloy
Xususiyatlari
Uzunligi400 km
Kengligi20 km
Eng baland nuqtasi
Eng baland cho‘qqisiOloy cho‘qqisi 
Mutlaq balandligiko‘pi bilan 5539 m
Joylashuvi
39°40′00″ sh. k. 72°00′00″ shq. u.HGЯO
Mamlakatlar
Tog‘ tizimiPamir-Oloy 
Кыргызстан
Красная точка
Oloy tog‘ tizmasi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Oloy tog‘ tizmasi (qirg‘. Alay qirqi, tojik. Qatorko‘hi Oloy) — tog‘ tizmasi bo‘lib, Pamir-Oloy tog‘ tizimiga kiradi. U asosan Qirg‘izistonda va qisman Tojikistonda joylashgan. Balandligi 5539 metrga yetadi. Farg‘ona va Oloy vodiylarini bir-biridan ajratib turadi.

G‘arbda Zarafshon tog‘ tugunidan sharqda 74°48' sharqiy uzunlikkacha cho‘zilgan granit-gabbroli Oloy tog‘ tizmasining uzunligi taxminan 400 kilometrga teng; tizma deyarli butun uzunligi bo‘ylab doimiy qor bilan qoplangan va unda ko‘plab muzliklar mavjud, ayniqsa g‘arbiy qismida. Muzliklarning umumiy maydoni 568 km².

Tizmaga baland tog‘li relyef xos bo‘lib, uning qirra qismida alp tipidagi relyef shakllari uchraydi. Tizma qum-gilli jinslar qatlamlari va kristalli slanetslardan tarkib topgan. Shimoliy yonbag‘irlari yotiq bo‘lib, ularda bir qator bo‘ylama vodiylar mavjud. Janubiy yonbag‘irlari Oloy vodiysi tomon tik tushadi. Tog‘ etaklarida chala cho‘l o‘simliklari tarqalgan. Yonbag‘irlarda quruq chalovli-betagali dashtlar, o‘tloq-dasht o‘simliklari va archa o‘rmonlari (2000—3200 m balandlikda) uchraydi; yuqoriroqda ularning o‘rnini alp o‘tloqlari egallaydi. Tizma orqali o‘tadigan o‘nlab dovonlar mavjud.

Oloy tog‘ tizmasining shimoliy yonbag‘irlaridagi Obishir-5 arxeologik yodgorligida arxeologlar bir necha mingta tosh qurol va bezak buyumlarini topgan. Obishirdagi bosim bilan emas, zarba berish usulida tayyorlangan qurollarni o‘z ichiga olgan eng qadimgi madaniy qatlam taxminan 23 ming yil avvalga oid. Obishirdan topilgan Ovis aries namunalarining DNK tahlili Obishir-5 g‘oridagi bu hayvonlar miloddan avvalgi oltinchi mingyillikda xonaki bo‘lganini ko‘rsatdi — ularning genetik liniyalari (A gaploguruhi) xonakilashtirilgan qo‘ylar genetik liniyalari xilma-xilligi doirasiga kiradi. Shikastlanmagan tishlar sementining tahlili hayvonlar kuz mavsumida yaylovda so‘yilgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Obishirda yashagan odamlar kamida 4300 yil avval qo‘y, echki va qoramol boqishni boshlagan. Obishirdan topilgan bolaning sut tishi esa o‘rta asrlarga — 1185—1290-yillarga oid bo‘lib chiqdi.

Adabiyotlar

Manbalar