| Oloy tog‘ tizmasi | |
|---|---|
| qirg‘. Alay qirqi, tojik. Qatorko‘hi Oloy | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 400 km |
| Kengligi | 20 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Oloy cho‘qqisi |
| Mutlaq balandligi | ko‘pi bilan 5539 m |
| Joylashuvi | |
| 39°40′00″ sh. k. 72°00′00″ shq. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
| Tog‘ tizimi | Pamir-Oloy |
Oloy tog‘ tizmasi (qirg‘. Alay qirqi, tojik. Qatorko‘hi Oloy) — tog‘ tizmasi bo‘lib, Pamir-Oloy tog‘ tizimiga kiradi. U asosan Qirg‘izistonda va qisman Tojikistonda joylashgan. Balandligi 5539 metrga yetadi. Farg‘ona va Oloy vodiylarini bir-biridan ajratib turadi.
G‘arbda Zarafshon tog‘ tugunidan sharqda 74°48' sharqiy uzunlikkacha cho‘zilgan granit-gabbroli Oloy tog‘ tizmasining uzunligi taxminan 400 kilometrga teng; tizma deyarli butun uzunligi bo‘ylab doimiy qor bilan qoplangan va unda ko‘plab muzliklar mavjud, ayniqsa g‘arbiy qismida. Muzliklarning umumiy maydoni 568 km².
Tizmaga baland tog‘li relyef xos bo‘lib, uning qirra qismida alp tipidagi relyef shakllari uchraydi. Tizma qum-gilli jinslar qatlamlari va kristalli slanetslardan tarkib topgan. Shimoliy yonbag‘irlari yotiq bo‘lib, ularda bir qator bo‘ylama vodiylar mavjud. Janubiy yonbag‘irlari Oloy vodiysi tomon tik tushadi. Tog‘ etaklarida chala cho‘l o‘simliklari tarqalgan. Yonbag‘irlarda quruq chalovli-betagali dashtlar, o‘tloq-dasht o‘simliklari va archa o‘rmonlari (2000—3200 m balandlikda) uchraydi; yuqoriroqda ularning o‘rnini alp o‘tloqlari egallaydi. Tizma orqali o‘tadigan o‘nlab dovonlar mavjud.
Oloy tog‘ tizmasining shimoliy yonbag‘irlaridagi Obishir-5 arxeologik yodgorligida arxeologlar bir necha mingta tosh qurol va bezak buyumlarini topgan. Obishirdagi bosim bilan emas, zarba berish usulida tayyorlangan qurollarni o‘z ichiga olgan eng qadimgi madaniy qatlam taxminan 23 ming yil avvalga oid. Obishirdan topilgan Ovis aries namunalarining DNK tahlili Obishir-5 g‘oridagi bu hayvonlar miloddan avvalgi oltinchi mingyillikda xonaki bo‘lganini ko‘rsatdi — ularning genetik liniyalari (A gaploguruhi) xonakilashtirilgan qo‘ylar genetik liniyalari xilma-xilligi doirasiga kiradi. Shikastlanmagan tishlar sementining tahlili hayvonlar kuz mavsumida yaylovda so‘yilgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Obishirda yashagan odamlar kamida 4300 yil avval qo‘y, echki va qoramol boqishni boshlagan. Obishirdan topilgan bolaning sut tishi esa o‘rta asrlarga — 1185—1290-yillarga oid bo‘lib chiqdi.
Adabiyotlar
- Korjenevskiy N. L. Oloy tizmasining shimoliy yonbag‘ri muzliklari. — O‘rta Osiyo davlat universiteti ilmiy asarlari (SAGU). Yangi turkum. LXIV-son. Geografiya fanlari: Kitob 6. — Toshkent: nashriyoti V. I. Lenin nomidagi O‘rta Osiyo davlat universiteti, 1955. — 63 bet. — 500 nusxa. — ISBN ko‘rsatilmagan.
- Maksimov L. A., Fomenko D. Ye., Sipachyov G. F. Baland Oloy bo‘ylab tog‘ sayohatlari. — M.: Jismoniy tarbiya va sport, 1980. — 144 bet — (Ona yurt kengliklari bo‘ylab). — 40 000 nusxa
Manbalar
- Oloy tog‘ tizmasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Qirg‘iziston
- Oloy tog‘ tizmasi // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.