| Mirzacho‘l | |
|---|---|
Mirzacho‘l. Inqilobgacha bo‘lgan davr topografik xaritasi | |
| Joylashuvi | |
| 40°24′49″ shim. k. 68°21′19″ sharq. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
Mirzacho‘l, Mirzachul, Mirzasho‘l (qozoqcha: Mirzasho‘l, o‘zbekcha: Mirzacho‘l / Мирзачўл) — gilli-sho‘rxok cho‘l bo‘lib, O‘rta Osiyoda (O‘zbekiston, Janubiy Qozog‘iston, Zafarobod tumani ( Tojikiston)). U Sirdaryoning Farg‘ona vodiysidan chiqadigan joyida, daryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan. Maydoni taxminan 10 ming km².
Nomi
«Och dasht» atamasi Turkistonda katta, suvsiz hududlarga nisbatan qo‘llanadi; bu hududlarning faqat ayrim joylarigina ko‘chmanchi hayot uchun yaroqlidir.
Relyef
Mirzacho‘l — tekislik. U Sirdaryoning chap qirg‘og‘ida, Sirdaryo viloyatida ( O‘zbekiston) joylashgan. Dengiz sathidan balandligi 230—385 m. U Sirdaryoning uchta terrasasida joylashgan; bu terrasalar lyossimon qumloq va qumoq tuproqlardan, janubiy qismi esa prolyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan. Bu yotqiziqlar tog‘lardan tushadigan vaqtinchalik suv oqimlari natijasida hosil bo‘lgan. Mirzacho‘l janubdan Turkiston tizmasining tog‘oldi hududlari va tarmoqlari bilan chegaralanadi. Shimol va shimoli-g‘arbda Qizilqum cho‘liga tutashadi, Sirdaryo tomonga qarab esa 6—20 m balandlikdagi tik qir bilan pasayadi.
Iqlim
Tekislik iqlimi keskin kontinental. Iyul oyining o‘rtacha harorati +27,9 °C, yanvarniki −2,1 °C. Sharqiy qismida yiliga taxminan 240 mm yog‘in yog‘adi (eng ko‘pi bahorda).
Gidrografiya va tuproqlar
Turkiston va boshqa tog‘ tizmalaridan oqib tushuvchi daryolarning (Sangzor, Zominsuv) suvi tog‘lardan chiqishi bilanoq sug‘orishga sarflanadi. Yerosti suvlari sayoz joylashgan. Tuproqlari asosan och tusli bo‘z tuproqlardan iborat bo‘lib, sho‘rlangan; ayrim joylarda sho‘rxoklar ham uchraydi.
O‘simlik dunyosi
Bu yerda efemer o‘simliklar va sho‘ralar ustun bo‘lgan cho‘l landshaftlari keng tarqalgan. Bahorda haydalmagan yerlarda turli o‘tlar (qiyoq, qo‘ng‘irbosh va boshqalar) o‘sadi; ular may oyiga kelib qurib qoladi, faqat yantoq, shuvoq, sho‘ralar saqlanib qoladi.
O‘zlashtirilishi va xo‘jalikdagi ahamiyati

Dashtni o‘zlashtirish XIX asr oxirida, hudud uzil-kesil Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan davrda boshlangan. Birinchi jahon urushidan oldin Mirzacho‘lda sug‘orish kanallari qurila boshlangan.
Biroq Mirzacho‘l yerlaridan xo‘jalikda keng ko‘lamda foydalanish sovet davrida boshlangan. Xalq komissarlari kengashining 17-may 1918-yildagi «Turkistonda sug‘orish ishlarini tashkil etish to‘g‘risida»gi dekretida Mirzacho‘lda 500 ming desyatina yerni sug‘orish nazarda tutilgan. Mirzacho‘lni sug‘orishga doir ko‘plab loyihalar mavjud bo‘lgan. Ulardan biri to‘g‘onlar, ma’muriy, jamoat va turar joy binolarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, 1920-yilda me’mor F. O. Shextel tomonidan ishlab chiqilgan (ammo amalga oshirilmagan). 1956-yilda bir respublikada paxta yakkahokimligini rivojlantirish maqsadida Mirzacho‘lning Qozog‘iston SSR tarkibida bo‘lgan bir qismi O‘zbekiston SSRga berilgan. S. M. Kirov nomidagi Shimoliy kanalning qayta qurilishi, Markaziy Mirzacho‘l kanali, Janubiy Mirzacho‘l kanali va boshqa kanallarning barpo etilishi (ayniqsa 1950—60-yillarda) natijasida Mirzacho‘lning keng hududlari sug‘orildi. Bu hosilsiz cho‘llarni yirik (maydoni taxminan 800 ming ga) paxtachilik hududiga aylantirish imkonini berdi; bu hudud O‘zbekiston SSR tarkibida bo‘lgan. SSSR davrida Mirzacho‘lda yangi sovxozlar, shaharlar (Guliston, Yangiyer) va shaharchalar barpo etildi.
Adabiyotlar
- V. A. Duxovniy. Mirzacho‘lni sug‘orish va o‘zlashtirish. M., «Kolos» nashriyoti, 1973 — 240 bet.
Havolalar
- Mirzacho‘l haqidagi ma’lumot quyidagi kitobda: N. A. Gvozdetskiy, N. I. Mixaylov SSSRning tabiiy geografiyasi. Osiyo qismi: universitetlarning geografiya fakulteti talabalari uchun darslik. — 3-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Misl, 1978. — 512 bet