| Linux | |
|---|---|
| Ish stoli GNOME | |
| Ishlab chiquvchi | Linus Torvalds |
| Asoslangan | Linux yadrosi |
| Dastlabki chiqarilishi | 17-sentabr 1991 |
| Qo‘llab-quvvatlanadigan platformalar | x86, x86-64, ARM, RISC-V, MIPS va PowerPC |
Linux (fayl haqida/ˈlɪnəks/ [ˈlɪnəks] yoki [ˈlɪnʊks], Línuks; ayrim hollarda GNU/Linux) — Unixga o‘xshash operatsion tizimlar oilasi bo‘lib, Linux yadrosi asosida qurilgan hamda turli yordamchi dasturlar va GNU loyihasi dasturlarini, shuningdek, boshqa komponentlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin. Linux yadrosi singari, unga asoslangan tizimlar ham erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minotni ishlab chiqish modeli asosida yaratiladi va tarqatiladi. Linux tizimlari asosan bepul, turli distributivlar ko‘rinishida tarqatiladi. Ular o‘rnatishga tayyor bo‘lib, xizmat ko‘rsatish va yangilash uchun qulay hamda o‘ziga xos tizimli va amaliy komponentlarni, jumladan, erkin va mulkiy dasturiy ta’minotni ham o‘z ichiga oladi.
1990-yillarning boshida yaratilgan Linux yadrosi atrofidagi yechimlar sifatida paydo bo‘lgan tizimlar 2000-yillarning boshidayoq superkompyuterlar va serverlar uchun asosiy tizimlarga aylandi. Ularning o‘rnatilgan tizimlar va mobil qurilmalarda qo‘llanilishi kengaymoqda, shaxsiy kompyuterlarda ham muayyan darajada tarqalgan. Ish stoli kompyuterlari foydalanuvchilari orasidagi ulushi uncha katta bo‘lmasa-da, 2020-yillarda muntazam ortib, 2024-yilga kelib 4,5 % ga yetdi.
Erkin dasturiy ta’minotdan foydalanish va ko‘ngillilarni jalb etish tufayli Linux tizimlarining har biri boshqa ishlab chiqish modellarida amalga oshirish qiyin bo‘lgan keng dasturiy imkoniyatlarga ega. Masalan, 2008-yildagi hisob-kitoblarga ko‘ra, Fedora 9 tizimiga o‘xshash tizimni «noldan» yaratish uchun 10,8 mlrd $ sarflash kerak bo‘lardi. Faqat Linux yadrosini yaratishning jami qiymati 1,4 mlrd $ dan ortiq deb baholangan; faqat 2008-yilning o‘zida bu qiymat 315 mln $ ga oshgan, jami mehnat hajmi esa 73 ming kishi-yil.
Tarkibida GNU loyihasining asosiy dasturlari, jumladan bash, gcc, glibc, coreutils va yana bir qator dasturlar mavjud bo‘lgan tizimlar oilasi ba’zan GNU/Linux deb ataladi. An’anaviy ravishda tizimlarning ko‘pchiligi aynan shunday bo‘lgani sababli, «Linux» deganda odatda shu tizimlar tushuniladi. Biroq GNU/Linux deb nomlash borasida bahs ham mavjud. Linux tizimlarining ichki tuzilishini standartlashtirishga qaratilgan Linux Standard Base, uning ayrim hujjatlari ISO standartlari sifatida ro‘yxatdan o‘tgan. Ammo barcha tizimlar ham bu standart bo‘yicha sertifikatlanmagan va umuman Linux oilasiga kirish uchun hammaga tan olingan yagona standart tarkib yoki rasmiy talablar yo‘q. Shu bilan birga, GNU dasturlariga bog‘liq bo‘lmagan Linux yadrosiga asoslangan operatsion tizimlar ham mavjud. Xususan, bunday tizimlarga quyidagi mobil operatsion tizimlar kiradi: Android, KaiOS va FirefoxOS.

Linuxning rasmiy logotipi va tumori — pingvin Tux bo‘lib, uni 1996-yilda Larri Yuving yaratgan. «Linux» savdo belgisi yadroning yaratuvchisi va asosiy ishlab chiquvchisi Linus Torvaldsga tegishli. Biroq keng ma’nodagi Linux loyihasi hech bir tashkilot yoki shaxsga tegishli emas. Uni rivojlantirish va tarqatishga minglab mustaqil dasturchilar va kompaniyalar hissa qo‘shadi; ular o‘zaro hamkorlik qiladigan vositalardan biri — Linux foydalanuvchilar guruhlari hisoblanadi. Linuxni rivojlantirish va ommalashtirishni asosiy maqsad qilgan bir qator notijorat tashkilotlar mavjud. Ularning eng yirigi va ta’sirchanlaridan biri — 2007-yilda tashkil etilgan The Linux Foundation. Linux tizimlarini tijorat asosida texnik qo‘llab-quvvatlash bozori katta bo‘lib, unda 70 % dan ortiq ulush (2017) bilan yetakchilik qilgan korporatsiya — Red Hat (keyinchalik uni sotib olgan kompaniya — IBM; bu 2019-yilda sodir bo‘lgan).


Dastlabki tarix
1991-yilda Helsinki universitetida Linus Torvalds o‘qib yurgan vaqtida operatsion tizimlarga qiziqib qoldi. U MINIX litsenziyasidan ko‘ngli to‘lmadi, chunki u tizimdan faqat ta’lim maqsadida foydalanishga ruxsat berar (bu har qanday tijorat maqsadida foydalanishni istisno qilardi). Shu sababli u o‘z operatsion tizimini yaratishga kirishdi va keyinchalik u Linuxga aylandi.
Torvalds Linux yadrosini MINIXda ishlab chiqishni boshladi va unga bir qancha ilovalarni ko‘chirdi. Keyinchalik Linux yetarlicha takomillashgach, uning o‘zida ishlab chiqishni davom ettirish mumkin bo‘ldi. Tez orada GNU ilovalari MINIX ilovalarini almashtirdi, chunki GNU dasturlarining kodi erkin foydalanish uchun ochiq bo‘lib, ularni yangi operatsion tizimda qo‘llash qulayroq edi (GNU GPL litsenziyasi ostidagi dastlabki koddan boshqa loyihalarda ham foydalanish mumkin, agar ular ham aynan shu yoki mos litsenziya ostida chiqarilsa; Linuxdan tijorat maqsadida foydalanish imkonini yaratish uchun Torvalds dastlabki litsenziyasidan GNU GPLga o‘ta boshladi). Ishlab chiquvchilar to‘laqonli va erkin operatsion tizim (Linux) yaratish uchun GNU komponentlarini Linuxga to‘liq integratsiya qilish ustida ishladilar.
Model
Linux tizimlari Unixda 1970–1980-yillarda shakllangan modulli tamoyillar, standartlar va kelishuvlarga asoslanadi. Bunday tizim monolit yadrodan foydalanadi. Yadro jarayonlar, tarmoq funksiyalari, periferik qurilmalar va fayl tizimiga kirishni boshqaradi. Qurilma drayverlari bevosita yadroga qo‘shiladi yoki tizim ishlayotgan vaqtda yuklanadigan modullar shaklida ulanadi.
Alohida dasturlar yadro bilan o‘zaro ishlash orqali tizimning yuqori darajadagi funksiyalarini ta’minlaydi. Masalan, foydalanuvchi darajasidagi komponentlar GNUga tegishli bo‘lib, Linux tizimlarining ko‘pchiligida muhim o‘rin tutadi. Ularga C dasturlash tili kutubxonasining eng ko‘p tarqalgan amalga oshirilishi, mashhur operatsion tizim qobiqlari hamda operatsion tizimning ko‘plab asosiy vazifalarini bajaruvchi boshqa umumiy Unix vositalari kiradi.
Grafik foydalanuvchi interfeysi (yoki GUI) Linux tizimlarining ko‘pchiligida asosan X Window System yoki kamroq hollarda zamonaviyroq Wayland asosida quriladi.
Foydalanuvchi interfeysi
Linux tizimlarida foydalanuvchilar buyruqlar satri interfeysi (CLI), grafik foydalanuvchi interfeysi (GUI) orqali yoki o‘rnatilgan tizimlarda tegishli apparat boshqaruv elementlari orqali ishlaydi. Ish stoli tizimlarida odatda grafik foydalanuvchi interfeysi bo‘ladi, buyruqlar satridan esa terminal emulyatori oynasida yoki alohida virtual konsolda foydalanish mumkin. Linuxning quyi darajadagi komponentlari, jumladan, GNU foydalanuvchi komponentlari faqat buyruqlar satridan foydalanadi. Buyruqlar satri, ayniqsa, takrorlanuvchi yoki keyinroq bajariladigan vazifalarni avtomatlashtirish uchun qulay; u jarayonlararo aloqaning juda sodda mexanizmini ham ta’minlaydi. Grafik terminal emulyatori dasturidan Linuxning ish stolidan buyruqlar satriga kirish uchun tez-tez foydalaniladi.
Serverlar uchun maxsus ishlab chiqilgan distributivlarda buyruqlar satri yagona interfeys bo‘lishi mumkin. Ish stoli tizimlarida esa ish stoli muhitlariga asoslangan interfeyslar, jumladan, GNOME, KDE Plasma Desktop va Xfce keng tarqalgan, ammo boshqa foydalanuvchi interfeyslari ham ko‘p. Eng mashhur interfeyslar X Window System va Waylandga asoslangan (biroq hozirda birinchi tizimdan faol voz kechilmoqda). X Window System quyidagi imkoniyatni ta’minlaydi: tarmoq shaffofligi; shu tufayli bir kompyuterda ishlayotgan grafik ilovalar boshqa kompyuterda ko‘rsatilishi va foydalanuvchi ular bilan masofadan ishlashi mumkin.
FVWM, Enlightenment va Window Maker — sodda X Window System oyna menejerlari bo‘lib, ular minimal imkoniyatli ish stoli muhitini ta’minlaydi. Oyna menejeri alohida ilova oynalarining joylashuvi va tashqi ko‘rinishini boshqaradi, shuningdek X Window System bilan o‘zaro ishlaydi. Ish stoli muhiti standart o‘rnatish to‘plamining tarkibiy qismi sifatida oyna menejerlarini o‘z ichiga oladi: Mutter 2011-yildan GNOME uchun, KWin 2000-yildan KDE uchun, Xfwm 1998-yildan Xfce uchun. Biroq foydalanuvchi xohlasa, boshqa oyna menejerini tanlashi mumkin.
Amalga oshirilishi
Linux turli protsessorlarda va xilma-xil arxitekturalarda, masalan, x86, x86-64, PowerPC, ARM, RISC-V, Alpha AXP, SPARC, Motorola 680x0, SuperH, IBM System/390, MIPS, PA-RISC, AXIS CRIS, Renesas M32R, Atmel AVR32, Renesas H8/300, NEC V850, Tensilica Xtensa, «Elbrus» va boshqa ko‘plab arxitekturalarda ishlaydi.
Masalan, Windows yoki macOS kabi tijorat tizimlaridan farqli ravishda, Linuxning geografik ishlab chiqish markazi yo‘q. Bu tizimga egalik qiluvchi yagona tashkilot ham mavjud emas. Linux — minglab loyihalarning hamkorlikdagi natijasi. Ulardan ba’zilari markazlashgan, boshqalari kompaniyalar doirasida amalga oshiriladi. Ko‘plab loyihalar xakerlarni butun dunyodan birlashtiradi; ular ko‘pincha faqat yozishmalar orqali tanish bo‘ladi. Istalgan kishi o‘z loyihasini boshlashi yoki mavjud loyihaga qo‘shilishi mumkin. Agar loyiha muvaffaqiyat qozonsa, uning natijalaridan millionlab foydalanuvchilar xabar topadi. Foydalanuvchilar erkin dasturlarni sinovdan o‘tkazish jarayonida ishtirok etadilar va dasturchilar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot qiladilar. Bu xatolarni tez aniqlash va tuzatish, yangi imkoniyatlarni joriy etishga yordam beradi.

Boshqa tomondan, ochiq kod Linux uchun yopiq dasturlarni ishlab chiqish tannarxini sezilarli kamaytiradi va foydalanuvchi uchun yechim narxini tushirishga imkon beradi. Natijada Linux quyidagi mahsulotlar uchun ko‘p tavsiya etiladigan platformaga aylandi: Oracle Database, DB2, Informix, Adaptive Server Enterprise, SAP R/3, Domino.
Linuxda dasturlash
GNU Compiler Collection (GCC) Linux tizimlarining aksariyati uchun standart kompilyatorlar oilasi hisoblanadi. Bundan tashqari, GCC quyidagi dasturlash tillari uchun front-end (dastlabki kodni tahlil qiluvchi qism) ta’minlaydi: C, C++, Java. Ko‘p distributivlarda til interpretatorlari, xususan, Bash, Perl, Python va boshqa skript tillari uchun vositalar ham o‘rnatilgan.
Bir qator ishlab chiqish muhitlari (IDE) mavjud: KDevelop, Eclipse, NetBeans, Lazarus, IntelliJ IDEA, Code::Blocks, Visual Studio Code va boshqalar; shuningdek, an’anaviy matn muharrirlaridan ham foydalanish mumkin, masalan, Emacs va Vim.
Vizual elementlarning ikkita keng tarqalgan kutubxonasi grafik foydalanuvchi interfeyslarini yaratish uchun qo‘llaniladi: Qt va GTK.
Qo‘llanilishi
2011-yil aprelida Linux yadrosiga asoslangan operatsion tizimlar oilasi Jahon o‘rgimchak to‘ri foydalanuvchilari (mobil telefonlar bilan birga) orasida dunyoda mashhurlik bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda edi. Turli ma’lumotlarga ko‘ra, uning ulushi 1,5–5 % ni tashkil etgan. Veb-serverlar bozorida Linuxning ulushi taxminan 32 % (Unix ulushi sifatida 64,1 % ko‘rsatilgan). Linux Top500 superkompyuterlarning barchasida ishlatiladi.
2010-yillarning o‘rtalariga kelib, Linux tizimlari serverlar bozorida (60 %) yetakchi bo‘lgan, korxona va tashkilotlarning ma’lumotlar markazlarida ustunlik qilgan (ma’lumot Linux Foundation tashkilotiga ko‘ra), o‘rnatilgan tizimlar bozorining yarmini egallagan va netbuklar bozorida salmoqli ulushga ega bo‘lgan (32 % — 2009-yil ko‘rsatkichi). Shaxsiy kompyuterlar bozorida Linux barqaror ravishda 3-o‘rinni egallagan (turli manbalarga ko‘ra 1–5 %). Goldman Sachs tadqiqotiga ko‘ra, elektron qurilmalar orasida Linuxning umumiy bozor ulushi taxminan 42 % ni tashkil etadi.
Masalan, DigitalOcean kabi bulutli xizmatlar Linuxning turli distributivlarida ishlaydigan ajratilgan serverlarni taqdim etadi, jumladan, Ubuntu, Debian, centOS.
Serverlar, ish stansiyalari va superkompyuterlar
Linux distributivlari uzoq vaqtdan buyon server operatsion tizimlari sifatida qo‘llanib, bu bozorning katta qismini egallagan. Netcraft kompaniyasining 2014-yil fevralidagi ma’lumotlariga ko‘ra, eng ishonchli internet-xosting xizmatlarini ko‘rsatuvchi o‘nta kompaniyaning yettitasi xosting xizmatlarida Linuxdan foydalanadi.
Linux LAMP (Linux, Apache, MariaDB/MySQL, Perl/PHP/Python) server dasturiy ta’minot majmuasining muhim tarkibiy qismidir. Bu majmua veb-dasturchilar orasida ommalashgan va veb-saytlar xostingi uchun eng keng tarqalgan platformalardan biriga aylangan.
Linux meynfreymlarda tobora ommalashib bormoqda. Bunga dasturlarni ko‘chirish qulayligi va qisman narx ham sabab bo‘lmoqda. 2009-yil oxiridan boshlab IBM (meynfreymlarning asosiy ishlab chiqaruvchisi) o‘z mahsulot qatorini kengaytirib, faqat quyidagi tizimni qo‘llab-quvvatlaydigan yangi meynfreymlarni taklif qila boshladi — z/Linux[ingl.]*.
Linux distributivlari superkompyuterlarning operatsion tizimi sifatida ham keng qo‘llaniladi: 2015-yil noyabridagi ma’lumotlarga ko‘ra, 98,8 % ulush bilan Linux eng kuchli 500 ta superkompyuter orasida ishlatilgan. O‘sha davrdagi eng qudratli zamonaviy superkompyuter — Summit — quyidagi operatsion tizimda ishlagan: Red Hat Enterprise Linux.
O‘yin konsollari
9-yanvar (2013-yil) kuni Valve kompaniyasi o‘zi ishlab chiqayotgan shaxsiy kompyuterga mo‘ljallangan Steam Machine konsoli Linuxga asoslangan SteamOS operatsion tizimida ishlashini e’lon qildi. Ayrim o‘yin konsollariga ham Linux distributivlarini o‘rnatish mumkin (masalan, Sony PlayStation 2 (qarang: PlayStation 2 Linux), Sony PlayStation 3, Sony PlayStation 4, XBOX 360).
O‘rnatilgan tizimlar
Linuxning dastlabki kodi ochiq bo‘lgani sababli, apparat ishlab chiqaruvchilar yoki shu apparat uchun dastur yaratuvchilar uni turli apparat arxitekturalariga bevosita moslashtiradilar. Bu Linux Embedded tizimini xotira resurslari cheklangan, disksiz mikroprotsessor platformalaridagi o‘rnatilgan ilovalar uchun qudratli platformaga aylantiradi. Bunday platformalar avtomatlashtirish tizimlarida, tarmoq uskunalari modullarida, protsessor bilan jihozlangan maishiy texnikada va o‘zaro ulangan qurilmalarda qo‘llaniladi. Ushbu yo‘nalish quyidagi konsepsiyalar bilan bog‘liq: «narsalar interneti» va «aqlli uy».
O‘rnatilgan Linux uchun mo‘ljallangan platformalar resurslari cheklangani sababli, odatda, ilovalarni ishlab chiqish vositalarini bevosita yakuniy qurilmaga o‘rnatish imkoni bo‘lmaydi. Shu bois Linux ilovalarini kross-ishlab chiqish usulidan foydalaniladi. Bunda o‘rnatilgan Linux ilovasini ishlab chiqish vositalari odatda Ubuntu yoki Debian tizimida ishlaydigan ish stoli kompyuteriga o‘rnatiladi. Kross-ishlab chiqish vositalari orqali ilova kodi boshqa platforma uchun kompilyatsiya qilinadi va masofadan sozlanadi: kompilyatsiya qilingan ilova maqsadli qurilmada ishga tushiriladi, uning kodi esa ish stoli kompyuteridagi ishlab chiqish dasturida tahlil qilinadi.
Mobil qurilmalar
Mobil qurilmalar uchun mo‘ljallangan Android operatsion tizimi Linux yadrosiga asoslangan. Linuxga asoslangan boshqa mobil operatsion tizimlar ham mavjud: Ubuntu Touch, Sailfish OS, Tizen, KaiOS va boshqalar.
Davlat tuzilmalarida qo‘llanilishi
Linux turli davlat va mahalliy boshqaruv organlari orasida ommalashgan. Braziliya federal hukumati Linuxni qo‘llab-quvvatlashi bilan yaxshi tanilgan. Hindistonning Kerala shtati hukumati barcha maktablarni Linuxga o‘tkazish haqida ko‘rsatma chiqargan. Texnologik mustaqillikni ta’minlash uchun Xitoy o‘zining Loongson protsessorlarida faqat Linuxdan foydalanadi. Ispaniyaning ayrim hududlari ta’lim va davlat boshqaruvida ishlatiladigan o‘z Linux distributivlarini ishlab chiqqan, jumladan, gnuLinEx — Estremadura hududida va Guadalinex — Andalusiya. Portugaliya ham o‘zining Caixa Mágica distributividan foydalanadi. U Magalhães netbuki va davlat elektron ta’lim dasturi uchun ishlab chiqilgan. Fransiya va Germaniya ham Linuxdan foydalanishni kengaytirish bo‘yicha qator choralar ko‘rmoqda.
Rossiya Mudofaa vazirligi buyurtmasiga asosan MSVS Linux distributivi ishlab chiqilgan va u 2002-yilda umumiy maqsadlarda qo‘llaniladigan asosiy platformaga aylangan. 2013-yilda Mudofaa vazirligi Astra Linux operatsion tizimini ta’minotga qabul qildi va uni bosqichma-bosqich joriy eta boshladi. Kelajakda vazirlikning barcha xizmat kompyuterlari va aloqa vositalarini ushbu tizimga o‘tkazish rejalashtirilgan. Shuningdek, Goslinux distributivi Federal sud ijrochilari xizmati tizimida ham keng qo‘llaniladi.
Ish stoli operatsion tizimi sifatida mosligi
Ilgari Linux ish stoli kompyuterlarida foydalanish noqulayligi uchun tanqid qilingan. Xususan, mashhur dasturlarning (ayniqsa, ofis to‘plamlarining) to‘liq imkoniyatli versiyalari yetishmasligi va apparat ta’minotini qo‘llab-quvvatlashdagi muammolar qayd etilgan. Bu, ayniqsa, ko‘plab mulkiy komponentlardan foydalanadigan noutbuk egalari uchun jiddiy muammo bo‘lgan. Linuxda kundalik foydalanish doirasidan tashqaridagi funksiyalarni o‘rganish va uskunalarni sozlash ham qiyin hisoblangan. Bundan tashqari, Linux ko‘plab tajribali foydalanuvchilar uchun ham «mukammal emaslik»da ayblangan.
Yangi Linux distributivlari aynan shu muammolarni hal qilishga e’tibor qaratib, Linuxning ish stoli operatsion tizimlari orasidagi mavqeini sezilarli yaxshiladi:
Linux kichik biznes va uy foydalanuvchilari orasida tez ommalashdi. Bunda Gutsy Gibbon (Ubuntu 7.10 distributivining kod nomi bo‘lib, u Canonical kompaniyasi mahsuloti) katta rol o‘ynadi. Boshqa distributivlar — Linspire, Mint, Xandros, OpenSUSE va gOS, shuningdek, Ubuntu (va unga yaqin Kubuntu, Edubuntu va Xubuntu) — Linuxning ko‘pgina noqulay jihatlarini bartaraf etdi va uni ish stoli tizimlarida foydalanishga moslashtirdi. Shubhasiz, Gutsy Gibbon bugungi kunda Linuxning eng barqaror, to‘liq va foydalanuvchiga qulay distributividir. Uni o‘rnatish va sozlash endi quyidagi tizimnikidan ham osonroq: Windows.
— The Economist, 2007-yil dekabr
Linux distributivlarining ish muhiti Windows va OS X tizimlaridan murakkab emas. Zamonaviy ish stoli distributivlarida grafik o‘rnatish dasturi mavjud: u diskni avtomatik bo‘limlarga ajratadi hamda internet brauzeri, musiqa va video pleyerlar, ofis dasturlari to‘plami, turli formatdagi hujjatlarni ko‘rish dasturi va boshqa vositalar bilan jihozlangan tayyor operatsion tizimni o‘rnatadi. Shuningdek, uskunalarning ishlab chiqaruvchiga tegishli drayverlarini o‘rnatishni yengillashtiradigan mexanizm (dastur) ham bor. Hozirda terminaldan umuman foydalanmaslik mumkin — ko‘plab foydalanuvchilar aynan shunday qiladi. Boshqalar uchun esa «terminaldan foydalanish» ko‘pincha tayyor bosqichma-bosqich ko‘rsatmadan buyruqni sichqoncha yordamida nusxalashni anglatadi. Apparat ta’minotini qo‘llab-quvvatlash darajasi juda yuqori, ko‘pincha Microsoft Windowsning so‘nggi versiyalaridagidan ham yuqori.
Linux distributivlari

Ko‘pchilik foydalanuvchilar Linuxni o‘rnatishda dasturlar to‘plamigina emas, balki dastur paketlarini o‘rnatish, boshqarish, yangilash, sozlash va qo‘llab-quvvatlashning yagona tizimi bilan birgalikda turli xizmat ko‘rsatish vazifalarini ham hal qiladigan distributivlardan foydalanadi.
Dunyoda eng keng tarqalgan distributivlar (2017): Linux Mint, Ubuntu, Debian, Mageia, Fedora, OpenSUSE, ArchLinux, CentOS, PCLinuxOS, Slackware, Gentoo. Ko‘pgina distributivlar o‘zaro bog‘liq va muayyan darajada mos keladi. Xususan, Ubuntu Debian asosida yaratilgan, Mint distributivlari esa Ubuntu yoki Debian (LMDE) asosida qurilgan va ular bilan to‘liq mos. Shu bilan birga, ular standart holatda Java, Adobe Flash hamda boshqa ayrim mulkiy komponentlarni ham qo‘llab-quvvatlaydi. CentOS esa tijorat distributivi bo‘lgan Red Hat Enterprise Linuxning dastlabki kodiga asoslangan (uning tayyor ikkilik yig‘ilmasi faqat pulli obunachilarga taqdim etiladi) va u bilan ikkilik darajada to‘liq mos keladi.
Ko‘pgina distributivlar LiveCD shaklida ham tarqatiladi. Bunda operatsion tizim optik disk yoki flesh-xotiradan kompyuterga o‘rnatmasdan ishga tushiriladi. Shu holatdan tizimni doimiy o‘rnatish yoki kompyuter o‘chirilguncha shu tarzda ishlatish mumkin. Bunday maqsadlar uchun alohida «ko‘chma» distributivlar mavjud bo‘lib, ularning eng mashhuri — Knoppix. Puppy Linux distributivi eski va quvvati past kompyuterlar uchun maxsus yaratilgan.
Distributivlarning alohida toifasi — barcha yoki ayrim komponentlarni dastlabki kodlardan mustaqil yig‘ishni nazarda tutuvchi tizimlardir. Ular Linuxning ichki tuzilishini o‘rganishga qiziqqan foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan. Bunday distributivlarga misollar: LFS, Gentoo, CRUX.
Hududiy o‘ziga xosliklarga ega distributivlar ham bor. Masalan, Rossiyada asosan ichki bozorga yo‘naltirilgan ROSA, ALT Linux, ASPLinux (2011-yilda faoliyati tugatilgan), NauLinux, Calculate Linux, Runtu, Rosinka, RED OS, Astra Linux kabi distributivlar yaratiladi. Germaniya Federativ Respublikasida davlatga qarashli hududiy LiMux distributivi — «Myunxen Linuxi» mavjud bo‘lgan.
Tanqidiy kampaniya
Microsoft Linuxni tanqid qilish maqsadida keng ko‘lamli marketing kampaniyasi — «Get the Facts»ni boshladi. Unda o‘z operatsion tizimlari oilasining ishonchliligi va xavfsizligi yuqoriroq ekani ta’kidlangan. Korporatsiya turli tadqiqot va amaliy misollarni e’lon qilgan, biroq bir qancha mualliflar Microsoft ushbu taqqoslashlarni soxtalashtirganini aytib, ularning ishonchliligiga shubha bildirgan.
Xususan, zaifliklar sonini taqqoslashda Microsoft Linuxning ayrim distributivlari tarkibida yetkazib beriladigan turli dasturlardagi, jumladan foydalanuvchi darajasidagi dasturlardagi zaifliklarni ham hisobga olgan. So‘ng bu raqamni Windows operatsion tizimining o‘zidagi zaifliklar bilangina solishtirgan. Vaholanki, Windowsning o‘zida bunday ko‘p ilovalar bo‘lmaydi va undan, albatta, hech qachon shunday «yalang‘och» holatda foydalanilmaydi.
Egalik qilishning umumiy qiymatini taqqoslashda Microsoft Red Hat Linux server yechimlari uchun texnik yordam narxlariga tayanib, eng qimmat obunani (Premium obuna — telefon yoki internet orqali tunu kun qo‘llab-quvvatlash) misol sifatida keltirgan. Bundan tashqari, taqqoslashda Windows uchun arzon, Linux uchun esa qimmat apparat uskunalaridan foydalanilgan.
«Get the Facts» kampaniyasiga qarshi bildirilgan shu va shunga o‘xshash tanqidlar Microsoftni kampaniyani rasman tugatib, yashirin targ‘ibot shakllariga o‘tishga majbur qilgan.
Adabiyotlar
- B. Uord Linuxning ichki tuzilishi. — Sankt-Peterburg: Piter, 2016. — 384 b. — ISBN 978-5-496-01952-1.
- Robert Lav. Linux yadrosi: ishlab chiqish jarayoni tavsifi = Linux Kernel Development. — 3-nashr. — Moskva: Vilyams, 2012. — 496 b. — ISBN 978-5-8459-1779-9.
- Dmitriy Ketov. Linux. Ichki tuzilishi / Anna Kuzmina. — Sankt-Peterburg: BXV, 2017. — 320 b. — ISBN 978-5-9775-3580-9.
- V. A. Kostromin Erkin insonlar uchun erkin tizim (Linux operatsion tizimi tarixiga sharh). rus-linux.net (10-may, 2005-yil). Murojaat sanasi: 10-yanvar, 2017-yil. Arxivlangan 12-yanvar, 2017-yilda.
- Neyl Botvik, Endi Chennel. Many happy return()s! Linux, umring uzoq bo‘lsin! // Linux Format : jurnal. — Sankt-Peterburg, 2006. — dekabr (№ 12 (86)). — B. 22-33.