Kvant fizikasi — nazariy fizikaning kvant-mexanik va kvant-maydoniy tizimlarni hamda ularning harakat qonunlarini o‘rganuvchi bo‘limidir. Kvant fizikasining asosiy qonunlari kvant mexanikasi va kvant maydoni nazariyasi doirasida o‘rganiladi hamda fizikaning boshqa bo‘limlari va boshqa fanlarda qo‘llaniladi.
Barcha zamonaviy kosmologik nazariyalar ham atom va subatom zarralarning xatti-harakatini tavsiflovchi kvant mexanikasiga tayanadi. Kvant fizikasi faqat kuzatish va o‘lchash jarayonlarini matematik jihatdan tavsiflashga qaratilgan.
Tarixi
Kvant fizikasi va uning asosiy nazariyalari — kvant mexanikasi, kvant maydoni nazariyasi — XX asrning birinchi yarmida quyidagi olimlar tomonidan yaratilgan: Maks Plank, Albert Eynshteyn, Ervin Shryodinger, Lui de Broyl, Pol Dirak, Nils Bor, Volfgang Pauli, Verner Geyzenberg, Maks Born, Lyudvig Bolsman.
Bo‘limlari
Kvant fizikasi fizikaning bir nechta bo‘limini birlashtiradi. Ularda kvant mexanikasi va kvant maydoni nazariyasi hodisalari asosiy o‘rin tutadi. Bu hodisalar mikrodunyo miqyosida namoyon bo‘lsa-da, makrodunyo miqyosida ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Kvant fizikasi quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:
- kvant mexanikasi;
- kvant maydoni nazariyasi — va uning qo‘llanish sohalari: yadro fizikasi, elementar zarralar fizikasi, yuqori energiyalar fizikasi;
- kvant statistik fizikasi;
- kondensatsiyalangan muhitlarning kvant nazariyasi;
- jumladan, qattiq jismlarning kvant nazariyasi;
- kvant optikasi.
Kvant tizimlari
Kvant fizikasi qonunlariga bo‘ysunadigan haqiqiy yoki modellashtirilgan tizimlar kvant tizimlari deb ataladi. Murakkab kvant tizimlarini tavsiflashda ko‘pincha kvazizarralar tushunchasidan foydalaniladi, ayniqsa kondensatsiyalangan holat fizikasida. Kvant tizimlariga, masalan, quyidagilar kiradi: elektronning vodorod atomidagi holati, erkin elektronlar yoki boshqa elementar zarralar, kristalldagi elektronlar (kvazizarralar — elektronlar va kovaklar), kristalldagi tebranuvchi atomlar (kvazizarralar — fononlar), o‘zaro ta’sirlashuvchi spinlarning panjara modelidagi holati (kvazizarralar — magnonlar).
Adabiyotlar
- Kondensatsiyalangan tizimlarning kvant fizikasi: «Amaliy matematika va fizika» yo‘nalishi bo‘yicha o‘quv qo‘llanma … / N. A. Kirichenko. — Moskva : MFTI, 2012. — 199 bet. : rasmlar bilan; 21 sm; ISBN 978-5-7417-0431-8
