Ishqorlar

Ishqorlar (rus tilidagi «shchyolok» so‘zidan; bu so‘z quyidagi atama bilan bir ildizdan kelib chiqqan: qadimgi island tilidagi skola «yuvmoq») — ishqoriy metallarning, ishqoriy-yer metallarining gidroksidlari (kuchsiz asos xossalariga ega magniy gidroksidi, shuningdek, amfoter gidroksidlar — berilliy va rux gidroksidlari bundan mustasno — ular suvda deyarli erimaydi), talliyning (talliy(I) gidroksidi ishqor hisoblanadi, garchi talliy o‘tishdan keyingi metall bo‘lsa-da, talliy(III) gidroksidi esa ishqor emas — u suvda erimaydigan kuchsiz asosdir) hamda yevropiyning (yevropiy(II) gidroksidi). Ishqorlarga suvda yaxshi eriydigan asoslar hamda kalsiy gidroksidi (kam eruvchan asos) kiradi. Elektrolitik dissotsiatsiya jarayonida ishqorlar gidroksid anionlari — OH⁻ va metall kationlarini hosil qiladi.

Ishqorlar — gidroksidlar, jumladan, davriy sistemaning IA kichik guruhi metallari va IIA kichik guruhi metallari (kalsiydan boshlab) gidroksidlaridir, masalan, NaOH (o‘yuvchi natriy), KOH (o‘yuvchi kaliy), Ba(OH)₂ (o‘yuvchi bariy). Istisno tariqasida ishqorlarga bir valentli talliy gidroksidi TlOH ham kiradi, u suvda yaxshi eriydigan kuchli asosdir. Shuningdek, ishqorlar qatoriga quyidagi birikma ham kiradi: yevropiy(II) gidroksidi Eu(OH)₂. «O‘yuvchi ishqorlar» — an’anaviy nom bo‘lib, IA va IIA guruh metallarining (kalsiydan boshlab) gidroksidlariga berilgan nom. Bunday atalishining sababi ularning teri va shilliq pardalarni (kuchli kimyoviy kuyishlarni keltirib chiqarib), qog‘oz hamda boshqa organik moddalarni yemirish xossasidir.

Ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining kimyoviy faolligi yuqori bo‘lgani sababli ishqorlar molekulalari mustahkam bo‘ladi. O‘yuvchi ishqorlarni uzoq vaqt davomida tarkibiy elementlarga ajratish imkoni bo‘lmagan. Shu sababli ular oddiy moddalar deb hisoblangan.

O‘yuvchi ishqorlarning murakkab tarkibga ega ekanini dastlab taxmin qilgan olimlardan biri Lavuazye edi. Barcha oddiy moddalar oksidlanishi mumkinligi haqidagi nazariyasiga tayanib, Lavuazye o‘yuvchi ishqorlar allaqachon oksidlangan murakkab moddalar deb taxmin qilgan. Biroq bu nazariyani faqat Devi XIX asr boshida elektrokimyoviy usullar yordamida isbotladi.

Fizik xossalari

Oddiy sharoitda ishqoriy metallar gidroksidlari (o‘yuvchi ishqorlar) qattiq, oq rangli (faqat seziy gidroksidi bundan mustasno — u xira sarg‘ish-bej rangda bo‘ladi), juda gigroskopik kristall moddalardir. Ishqorlar kuchli asoslar bo‘lib, deyarli barchasi suvda juda yaxshi eriydi (bundan kam eriydigan kalsiy gidroksidi mustasno). Ularning suvda erishi sezilarli miqdorda issiqlik ajralishi bilan kechadi. Shu sababli qo‘shilayotgan suv hatto qaynab ketishi va tomchilar sachrashi mumkin; bu xavflidir.

Davriy sistemaning har bir guruhida kation radiusi kattalashgan sari asosning kuchi va suvda eruvchanligi ortadi. Eng kuchli ishqorlar — seziy gidroksidi (nazariy jihatdan undan ham kuchliroq ishqor fransiy gidroksidi bo‘lishi kerak, biroq yarim yemirilish davri juda qisqa bo‘lgani uchun uning birikmalari kimyoviy xossalarini o‘rganishga yetarli makroskopik miqdorda olinmagan) — IA guruhida va radiy gidroksidi — IIA guruhida uchraydi.

Bundan tashqari, o‘yuvchi ishqorlar quyidagi erituvchilarda ham eriydi: etanol va metanol.

Kimyoviy xossalari

Ishqorlar asos xossalarini namoyon qiladi. Qattiq holatda ko‘pgina ishqorlar gigroskopik bo‘lib, H₂O ni va CO₂ ni yutadi; ishqor eritmalari ham havodagi karbonat angidridni yutib, asta-sekin karbonat eritmalariga aylanadi.

Ishqorlarni aniqlash reaksiyalari

Ishqorlarning suvli eritmalari indikatorlar rangini o‘zgartiradi.

Indikator va o‘tish tartib raqami	х	pH oralig‘i va o‘tish tartib raqami
Metil binafsha		0,13-0,5 [I]	yashil
Krezol qizili [I]		0,2-1,8 [I]	sariq
Metil binafsha [II]		1,0-1,5 [II]	ko‘k
Timol ko‘ki [I]	К	1,2-2,8 [I]	sariq
Tropeolin 00	О	1,3-3,2	sariq
Metil binafsha [III]		2,0-3,0 [III]	binafsha
(Di)metil sarig‘i	О	3,0-4,0	sariq
Bromfenol ko‘ki	К	3,0-4,6	ko‘kimtir-binafsha
Kongo qizili		3,0-5,2	ko‘k
Metil oranj	О	3,1-(4,0)4,4	(to‘q sariq-)sariq
Bromkrezol yashili	К	3,8-5,4	ko‘k
Bromkrezol ko‘ki		3,8-5,4	ko‘k
Lakmoid	К	4,0-6,4	ko‘k
Metil qizili	О	4,2(4,4)-6,2(6,3)	sariq
Xlorfenol qizili	К	5,0-6,6	qizil
Lakmus (azolitmin)		5,0-8,0 (4,5-8,3)	ko‘k
Bromkrezol purpuri	К	5,2-6,8(6,7)	yorqin qizil
Bromtimol ko‘ki	К	6,0-7,6	ko‘k
Neytral qizil	О	6,8-8,0	qahrabo-sariq
Fenol qizili	О	6,8-(8,0)8,4	yorqin qizil
Krezol qizili [II]	К	7,0(7,2)-8,8 [II]	to‘q qizil
α-Naftolftalein	К	7,3-8,7	ko‘k
Timol ko‘ki [II]	К	8,0-9,6 [II]	ko‘k
Fenolftalein [I]	К	8,2-10,0 [I]	malina-qizil
Timolftalein	К	9,3(9,4)-10,5(10,6)	ko‘k
Alizarin sarig‘i JJ	К	10,1-12,0	jigarrang-sariq
Nil ko‘ki		10,1-11,1	qizil
Diazobinafsha		10,1-12,0	binafsha
Indigokarmin		11,6-14,0	sariq
Epsilon Blue		11,6-13,0	to‘q binafsha

Kislotalar bilan o‘zaro ta’siri

Ishqorlar asoslar sifatida kislotalar bilan reaksiyaga kirishib, tuz va suv hosil qiladi (neytrallanish reaksiyasi). Bu ishqorlarning eng muhim kimyoviy xossalaridan biridir.

Umumiy reaksiya:

Ishqor + Kislota → Tuz + Suv.

Reaksiyalarga misollar:

N a O H + H C l ⟶ N a C l + H_{2} O

;

N a O H + H N O_{3} ⟶ N a N O_{3} + H_{2} O

.

Kislotali oksidlar bilan o‘zaro ta’siri

Ishqorlar kislotali oksidlar bilan reaksiyaga kirishib, tuz va suv hosil qiladi:

Umumiy reaksiya:

Ishqor + Kislotali oksid → Tuz + Suv.

Reaksiyaga misol:

C a (O H)_{2} + C O_{2} ⟶ C a C O_{3} ↓ + H_{2} O

.

Amfoter oksidlar bilan o‘zaro ta’siri

2 K O H + Z n O \overset{t^{o} C}{\to} K_{2} Z n O_{2} + H_{2} O

.

Amfoter xossali metallar bilan o‘zaro ta’siri

Ishqor eritmalari metallar bilan reaksiyaga kirishadi. Bunday metallar amfoter oksidlar va gidroksidlar ( $Z n, A l$ va boshqalar) hosil qiladi. Reagentlarni suyuqlantirib o‘tkazilgan reaksiyalar tenglamalariga misollar:

Z n + 2 N a O H ⟶ N a_{2} Z n O_{2} + H_{2} ↑

;

2 A l + 2 K O H + 2 H_{2} O ⟶ 2 K A l O_{2} + 3 H_{2} ↑

.

Shu reaksiyalar eritmalarda kechganda gidroksokomplekslar (yuqorida ko‘rsatilgan tuzlarning gidratlanish mahsulotlari) hosil bo‘ladi:

Z n + 2 N a O H + 2 H_{2} O ⟶ N a_{2} [Z n (O H)_{4}] + H_{2} ↑

;

2 A l + 2 K O H + 6 H_{2} O ⟶ 2 K [A l (O H)_{4}] + 3 H_{2} ↑

.

Tuz eritmalari bilan o‘zaro ta’siri

Ishqor eritmalari tuz eritmalari bilan reaksiyaga kirishadi va erimaydigan gidroksid yoki tuz hosil bo‘lsa, reaksiya qaytmas bo‘ladi.

Umumiy reaksiya:

Ishqor eritmasi + Tuz eritmasi → Yangi gidroksid + Yangi tuz.

Reaksiyalarga misollar:

2 N a O H + C u S O_{4} ⟶ C u (O H)_{2} ↓ + N a_{2} S O_{4}

;

B a (O H)_{2} + N a_{2} S O_{4} ⟶ 2 N a O H + B a S O_{4} ↓

.

Olinishi

Eruvchan asoslar turli usullar bilan olinadi.

Ishqoriy va ishqoriy-yer metallar tuzlari eritmalarining elektrolizi

Ishqorlar elektroliz yordamida ishqoriy metallarning xloridlari va bromidlari eritmalaridan olinadi:

2 N a C l + 2 H_{2} O ⟶ 2 N a O H + C l_{2} ↑ + H_{2} ↑

.

Laboratoriyada bu jarayon mo‘rili shkafda amalga oshiriladi, chunki ajralib chiqadigan xlor zaharlidir.

Suvning ishqoriy va ishqoriy-yer metallar bilan reaksiyasi

Suvning IA va IIA guruh metallari bilan reaksiyasida gidroksid va vodorod hosil bo‘ladi. Reaksiya harorati yuqori bo‘lgani sababli vodorod o‘z-o‘zidan alangalanishi mumkin:

2 N a + 2 H_{2} O ⟶ 2 N a O H + H_{2} ↑

.

Suvning ishqoriy va ishqoriy-yer metallar oksidlari hamda peroksidlari bilan reaksiyasi

Ishqoriy va ishqoriy-yer metallar oksidlari hamda peroksidlarining suv bilan reaksiyasi orqali asoslar olinadi. Peroksidlar ishtirokida reaksiya mahsulotlari haroratga bog‘liq bo‘ladi:

N a_{2} O_{2} + 2 H_{2} O ⟶ 2 N a O H + H_{2} O_{2}

;

2 N a_{2} O_{2} + 2 H_{2} O \overset{t^{o} C}{\to} 4 N a O H + O_{2}

;

C a O + H_{2} O ⟶ C a (O H)_{2}

.

Ishqorlarning ishqoriy va ishqoriy-yer metallar tuzlari bilan o‘zaro ta’siri Ishqorlar eruvchan tuzlar bilan reaksiyaga kirishganda yangi tuz va ishqor hosil bo‘ladi. Reaksiya qaytmas bo‘lishi uchun oxirgi mahsulotlardan kamida bittasi erimaydigan tuz bo‘lishi shart; aks holda, erkin ionlar eritmasi hosil bo‘ladi.

3 L i O H + K_{3} P O_{4} ⟶ L i_{3} P O_{4} + 3 K O H

.

Gidrolizga uchraydigan ishqoriy-yer metall tuzining reaksiyasi

Ishqoriy yoki ishqoriy-yer metallarning gidrolizga uchraydigan tuzlari reaksiyasi natijasida ishqor va dastlabki tuz anioniga mos kislota hosil bo‘ladi:

S r S + H_{2} O \overset{t^{o} C}{\to} S r (O H)_{2} + H_{2} S

.

Qo‘llanilishi

Ishqorlar sanoatda keng qo‘llaniladi: natriy va kaliy gidroksidlari — sovun ishlab chiqarishda hamda tozalash vositalari tayyorlashda, kalsiy gidroksidi esa qurilish materiallari ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Ishqorlar turli ishlab chiqarish sohalarida va tibbiyotda keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari, ular baliqchilikda hovuzlarni dezinfeksiyalashda va o‘g‘it sifatida, shuningdek, elektrolit sifatida ishqoriy akkumulyatorlarda qo‘llaniladi.

Tuproqshunoslikda

Tuproqshunoslikda kuchsiz ishqoriy tuproq — vodorod ko‘rsatkichi suvli suspenziyada 7,3 dan yuqori bo‘lgan tuproqdir. O‘simliklarning aksariyat turlari kuchsiz kislotali (ya’ni pH qiymati 6,0 dan 6,8 gacha bo‘lgan) tuproqlarni afzal ko‘radi. Ayrim o‘simliklar, masalan, bosh karam esa ishqoriy tuproqlarni afzal ko‘radi.

Adabiyotlar

Kolotov S. S. Ishqorlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
O‘yuvchi ishqorlar // Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya (rus tilida). — Olmaota: Qazaq ensiklopediyasi, 2005. — J. II. — B. 231. — ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)

Ushbu maqolaning manbasi — «Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya» (1998—2007), undan olingan materiallar «Qazaq ensiklopediyasi» tahririyati tomonidan quyidagi litsenziya asosida taqdim etilgan: Creative Commons BY-SA 3.0 Unported.