Ichan Qal’a – O‘zbekistonning Xiva shahrida joylashgan qadimiy arxitektura yodgorligi bo‘lib, tarixiy me’morchilik va madaniy merosning noyob namunasi hisoblanadi. Xiva o‘rta asrlardan beri O‘rta Osiyoning muhim savdo va madaniyat markazlaridan biri bo‘lib kelgan va unda ko‘plab yodgorliklar, jumladan, Ichan Qal’a joylashgan. Ushbu hududni o‘rganish orqali Xiva va O‘rta Osiyo xalqlarining tarixiy rivojlanish yo‘li, madaniyati va diniy an’analari haqida boy ma’lumotlar olish mumkin.
| Ichan qalʼa | |
|---|---|
 |
|
| Joylashuvi | Osiyo va Okeaniya |
| Turi | Madaniy |
| Sayti | http://whc.unesco.org/en/list/543 |
Ichan Qal’aning Tarixi
Ichan Qal’a ("ichki qal’a" degan ma’noni bildiradi) Xiva shahrining qadimgi qismi bo‘lib, o‘rta asrlardan beri himoyalangan hudud sifatida tanilgan. Bu hudud tarixiy shahar devori ichida joylashgan bo‘lib, Xiva shahrining markaziy qismi hisoblanadi. Uning devorlari qadim zamonlarda harbiy xavfsizlikni ta’minlash uchun qurilgan. Devorlar balandligi 8-10 metrga yetadi va ularning uzunligi 2250 metrni tashkil etadi. Ichan Qal’a tarixi uzoq asrlardan beri shakllanib kelgan bo‘lib, bugungi kunda bu yodgorliklar majmuasi tarixiy, me’moriy va arxeologik ahamiyatga ega.
Xiva xoni Muhammad Rahimxon davrida (19-asr) shahar markazi va Ichan Qal’a hududini yanada kengaytirish va rivojlantirish ishlari olib borilgan. Aynan shu davrda Xivada yirik me’moriy inshootlar, masjidlar, madrasalar va qasrlar barpo etilgan. Shuningdek, Islom dini va tasavvuf ta’limoti keng tarqalganligi sababli, Xiva xalqining diniy madaniyati ham bu davrda yanada boyidi.
Ichan Qal’aning Me’morchilik Yodgorliklari
Ichan Qal’a o‘zining ajoyib me’moriy inshootlari bilan mashhur. Bu yerda masjidlar, madrasalar, maqbaralar, minora va arklar jamlangan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos go‘zallik va tarixiy ahamiyatga ega. Quyida Ichan Qal’ada joylashgan ba’zi mashhur yodgorliklar keltiriladi:
1. Kalta Minor Minora
Kalta Minor – Xiva shahrining ramziga aylangan va Ichan Qal’aning eng ko‘zga ko‘ringan binolaridan biri hisoblanadi. Ushbu minora 1852-yilda Muhammad Aminxon buyrug‘i bilan qurila boshlangan. Minora yuqori qismiga chiqishga mo‘ljallangan zinapoyalar bilan jihozlangan bo‘lib, 26 metr balandlikka ega. Kalta Minorning to‘liq qoplanmagan holda qolishi sababli, uning ustki qismi yassi ko‘rinishda qolgan, ammo bu uning tarixiy va madaniy ahamiyatini yanada oshirgan.
2. Kunya-Ark Qasri
Kunya-Ark – Xiva xonlarining yashash joyi bo‘lgan qadimiy qasr bo‘lib, Ichan Qal’aning eng qadimiy inshootlaridan biridir. Bu qasrda xon oilasining a’zolari yashagan, shuningdek, bu yerda davlat idoralari va maxsus xonalar joylashgan. Qasr ichida masjidlar, xonalik zali, xonning qabulxonasi va qo‘riqlash xonalarini ko‘rish mumkin. Kunya-Ark Xiva xonlari uchun asosiy hukmronlik markazi bo‘lib xizmat qilgan va tarixan katta ahamiyatga ega.
3. Muhammad Aminxon Madrasa
Muhammad Aminxon madrasasi Xivada 1850-yilda qurilgan bo‘lib, O‘zbekistonning eng katta madrasalaridan biri hisoblanadi. Bu madrasa musulmon o‘quvchilarga diniy va dunyoviy bilimlarni o‘rgatish uchun qurilgan. Qurilishida boy o‘ymakor va ganchkor bezaklar ishlatilgan. Madrasa oldidagi katta hovli va kiraverishda joylashgan ark o‘sha davrdagi me’morchilik uslubi haqida ko‘p ma’lumot beradi.
4. Islom Xo‘ja Minorasi va Madrasasi
Islom Xo‘ja minorasi – Xiva shahridagi eng baland minora bo‘lib, 57 metr balandlikka ega. U 1908-yilda Islom Xo‘ja homiyligida barpo etilgan. Bu minora Islom dinining ramzi sifatida Xivaning go‘zalligini yanada oshirgan. Minora yonida Islom Xo‘ja madrasasi ham joylashgan bo‘lib, unda diniy va ilmiy bilimlar berilgan.
5. Pakhlavon Mahmud Maqbarasi
Pakhlavon Mahmud maqbarasi Xiva shahrining diniy markazlaridan biri hisoblanadi. Pakhlavon Mahmud – Xivaning taniqli shoir va sufiylaridan biri bo‘lib, uning maqbarasi XV asrda qurilgan va keyinchalik qayta tiklangan. Ushbu maqbara Islomiy naqshlar va mo‘’jizaviy gumbazlari bilan mashhur.
Ichan Qal’aning Madaniy Ahamiyati
Ichan Qal’a nafaqat O‘zbekistonning, balki butun dunyoning madaniy merosi hisoblanadi. Uning me’moriy yodgorliklari O‘rta Osiyo xalqlarining o‘ziga xos madaniyati, diniy an’analari va qadriyatlarini aks ettiradi. Ichan Qal’a 1990-yilda YUNESKO tomonidan Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan va bugungi kunda u xalqaro ahamiyatga ega yodgorliklardan biridir. Bu yodgorliklar sayyohlar va tarixshunoslar uchun katta qiziqish uyg‘otadi hamda har yili minglab sayyohlar bu tarixiy joyga tashrif buyuradilar.
Ichan Qal’ada Bugungi Kun
Bugungi kunda Ichan Qal’a O‘zbekiston hukumati va xalqaro tashkilotlar tomonidan himoya qilinadi va saqlanadi. Hududdagi barcha yodgorliklar, jumladan, masjidlar, madrasalar, maqbaralar va minoralar restavratsiya qilinib, sayyohlar uchun ochiq holda saqlanmoqda. Shuningdek, bu yerda ko‘plab turistik tadbirlar va festivallar o‘tkaziladi, shahar madaniyati va san’atining rang-barangligini dunyo bo‘ylab tanitishga xizmat qiladi.
Xulosa
Ichan Qal’a – Xiva shahrining o‘ziga xos tarixi va madaniy merosini saqlab kelayotgan noyob yodgorliklar majmuasi bo‘lib, u O‘rta Osiyo xalqlarining boy tarixi va an’analarining yorqin namunasidir. Bu joyda joylashgan me’moriy yodgorliklar va boy madaniy an’ana Ichan Qal’ani O‘zbekistonning eng qadimiy va eng muhim tarixiy obidalaridan biri sifatida o‘ziga xos qilmoqda. Ichan Qal’a tarixga hurmat, o‘z madaniyatini qadrlash va saqlashning timsoli bo‘lib qolmoqda.
