Posted inKimyo

CAS ro‘yxatga olish raqami

CAS ro‘yxatga olish raqami (CAS registry number) (shuningdek, CAS raqami, CAS RN, CAS # deb ham ataladi) — kimyoviy birikmalar, polimerlar, biologik ketma-ketliklarni tashkil etuvchi nukleotidlar yoki aminokislotalar, aralashmalar hamda qotishmalarni o‘z reyestriga kiritadigan Chemical Abstracts Service tomonidan beriladigan noyob raqamli identifikatordir. Bu atamaning rus tilida yagona, aniq tarjimasi yo‘q.

CAS raqami defislar bilan ajratilgan uch guruh arab raqamlari ko‘rinishida yoziladi.

Kimyoviy referatlar xizmati (ingl. Chemical Abstracts Service) — Amerika kimyo jamiyatining bo‘linmasi bo‘lib, ilmiy adabiyotlarda qachondir tilga olingan barcha moddalarga ushbu identifikatorni beradi. Noyob identifikator bir moddaning turli nomlar bilan atalishi mumkinligidan kelib chiqadigan muammoni bartaraf etib, ilmiy adabiyotlardan u haqdagi ma’lumotlarni qidirishni osonlashtiradi. Hozirda deyarli barcha kimyoviy ma’lumotlar bazalarida CAS ro‘yxatga olish raqami bo‘yicha qidirish imkoniyati mavjud.

CAS kimyoviy moddalar ma’lumotlar bazasi — CAS reyestrini (ingl. CAS registry) yuritadi va pullik asosda taqdim etadi. 2-may (2014-yil) holatiga ko‘ra, ushbu reyestrda 100 milliondan ortiq modda mavjud bo‘lgan va har kuni taxminan 15 mingta yangi modda qo‘shilgan.

Format

CAS ro‘yxatga olish raqami defislar bilan uch qismga ajratilgan raqamlar ketma-ketligidan iborat. Birinchi qismda 7 tagacha raqam, ikkinchi qism ikki raqamdan, uchinchi qism esa bir raqamdan iborat bo‘lib, nazorat raqami vazifasini bajaradi. Raqamlar o‘sib borish tartibida beriladi va oldindan belgilangan ma’noga ega emas. Nazorat raqami raqamning eng oxirgi xonasini 1 ga, o‘ngdan ikkinchi xonasini 2 ga, uchinchi xonasini uchga va shu tariqa chapdagi birinchi xonasigacha tegishli ko‘paytiruvchilarga ko‘paytirish, hosil bo‘lgan natijalarni qo‘shish hamda yig‘indini 10 ga bo‘lgandagi qoldiqni olish orqali hisoblanadi. Masalan, suvning CAS ro‘yxatga olish raqami 7732-18-5. Nazorat raqami quyidagicha hisoblanadi: 8⋅1 + 1⋅2 + 2⋅3 + 3⋅4 + 7⋅5 + 7⋅6 = 105; 105 mod 10 = 5.

Izomerlar, fermentlar va aralashmalar

Molekulalarning ayrim izomerlari ham o‘z CAS raqamiga ega. Masalan, D-glyukozaning CAS raqami 50-99-7, L-glyukozaniki esa 921-60-8; α-D-glyukozaniki — 26655-34-5 va hokazo.

Ba’zan butun bir moddalar sinfiga yagona CAS raqami beriladi. Masalan, alkogoldegidrogenazalar guruhining CAS raqami 9031-72-5.

Aralashmaga CAS raqami berilganiga misol — xantal moyi (8007-40-7) — bu raqam orqali qanday moy nazarda tutilganini darhol anglash mumkin[qanday?]: gap xantalning yog‘li moyi haqida emas, balki tabiiy efir moyi — xantaldan olinadigan, deyarli sof allilizotiotsianatdan iborat moy haqida ketmoqda — CAS 57-06-7.

Qidiruv

Ma’lumotlar bazalarida CAS raqamlari bo‘yicha qidiruv olib borilganda, so‘rovga kimyoviy jihatdan yaqin birikmalarning raqamlarini ham kiritish foydali. Masalan, kokain (CAS 50-36-2) haqida ma’lumot izlashda kokain gidroxloridi (CAS 53-21-4) va kokain sulfati (CAS 5913-65-5) bo‘yicha ham qidirish kerak, chunki giyohvand modda sifatida aynan shu shakllardan ko‘proq foydalaniladi.

Ro‘yxatga olish raqamlari tizimining tanqidi

So‘nggi yillarda CAS tomonidan hech qanday kimyoviy axborotni o‘z ichiga olmaydigan tartib raqamlarini pullik xizmat sifatida berish sohasida yuzaga kelgan monopoliya ko‘p hollarda bu raqamlardan ma’lumot olish uchun kod yoki ko‘rsatkich sifatida foydalanishni qiyinlashtiradi

Ma’lumotlar bazalarida moddalarni kodlashning boshqa usullari haqida ham qarang

  • FK kodi (Fermentlar komissiyasi)
  • PubChem
  • SMILES (molekulalarni bir qatorli yozuvda ifodalashning soddalashtirilgan spetsifikatsiyasi — Simplified molecular input line entry specification)
  • BMT raqami

Havolalar

Birikmalarning CAS raqamlarini nomi, formulasi yoki tuzilishi bo‘yicha izlash uchun ko‘plab bepul manbalar mavjud.