Proton chiqarib parchalanish (proton emissiyasi, proton radioaktivligi) — radioaktiv parchalanish turlaridan biridir. Bu jarayonda atom yadrosidan ajralib chiqadigan zarracha — proton.
- (A, Z) → (A − 1, Z − 1) + p.
Proton chiqarib parchalanishni protonning parchalanishi bilan adashtirmaslik kerak. Ikkinchisi faraziy jarayon bo‘lib, unda quyidagi kattalik saqlanmaydi: barion soni.
Proton chiqarib parchalanish yadroda kuchli qo‘zg‘algan holatlarda beta-parchalanishdan keyin (bunda jarayon beta-kechikkan proton chiqarib parchalanish deyiladi) yoki protonlarga juda boy yadrolarning asosiy holatida (yoxud past energiyali izomer holatida) yuz berishi mumkin. Ikkinchi holatda u alfa-parchalanishga juda o‘xshaydi. Odatda, proton chiqarib parchalanish quyidagi jarayonlar bilan raqobatlashadi: beta-parchalanishning protonlari ortiqcha yadrolarga xos ikki yo‘li — elektron tutib olinishi va pozitron parchalanishi.
Proton yadroni tark etishi uchun uni ajratib olish energiyasi manfiy bo‘lishi kerak. Bunday holda proton yadroga bog‘lanmagan bo‘ladi va tunnellanish orqali yadroni o‘rab turgan Kulon to‘sig‘idan chekli vaqt ichida o‘tib chiqadi. Tabiatda uchraydigan nuklidlarda proton emissiyasi kuzatilmaydi; bu yo‘l bilan parchalanadigan yadrolar yadro reaksiyalari orqali, odatda, zarralar tezlatkichida hosil qilinadi.
Beta-kechikkan bo‘lmagan (ya’ni bevosita) proton emissiyasi kobalt-53 yadrosining izomer holatida hali 1969-yilda kuzatilgan bo‘lsa-da, proton chiqaruvchi boshqa bunday holatlar 1981-yilgacha aniqlanmagan. O‘sha yili lyutetsiy-151 va tuliy-147 yadrolarining asosiy holatidan proton chiqishi Og‘ir ionlarni tadqiq qilish markazi (GSI)da, G‘arbiy Germaniyada o‘tkazilgan tajribalarda aniqlandi. Ushbu kashfiyotdan keyin bu sohadagi tadqiqotlar tez rivojlandi. Hozirga kelib, asosiy (yoki izomer) holatdan shu yo‘l bilan parchalanadigan 25 dan ortiq izotop aniqlangan. Proton chiqarib parchalanishni o‘rganish yadrolarning deformatsiyasi, massasi va tuzilishini tadqiq etishga yordam berdi. Bu jarayon kvant tunnellanishining yaqqol namunasidir (alfa-parchalanishdan farqli ravishda, unda parchalanish ehtimoliga yadro ichida alfa-klasterning hosil bo‘lish ehtimoli va boshqa qo‘shimcha omillar ham ta’sir qiladi).
Ikki proton chiqarib parchalanish
Ilk bor 2002-yilda ikki protonning bir vaqtda ajralib chiqishi (ikki proton chiqarib parchalanish) kuzatildi; bu jarayon 1991-yilda bashorat qilingan edi. Bu hodisa temir-45 izotopida GSI va GANIL (Grand Accélérateur National d’Ions Lourds — Og‘ir ionlar milliy tezlatkichi, Fransiyadagi Kan shahri yaqinida) markazlarida o‘tkazilgan tajribalarda aniqlandi. 2005-yilda o‘tkazilgan tajribalar rux-54 ning ham ikki proton chiqarib parchalanishini ko‘rsatdi. Hozirgi vaqtda bunday parchalanish 13 ta nuklidda aniqlangan.
