O'zbekiston Respublikasining milliy valutasi – so'm, 1993-yil 15-noyabrda joriy etilgan bo‘lib, u O‘zbekistondagi barcha savdo va moliyaviy operatsiyalar uchun asosiy vosita hisoblanadi. Ushbu valutaning kiritilishi mamlakatning mustaqilligi va iqtisodiy suvereniteti yo‘lida muhim qadam bo‘ldi.
O‘zbekiston sobiq Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan davrda ittifoqning umumiy valutasidan foydalanib keldi. Biroq, 1991-yilda mustaqillikka erishgandan keyin, mamlakat iqtisodiy va siyosiy barqarorlikka erishish uchun o‘z milliy valutasini yaratish zarurligini his qildi. Bu qaror iqtisodiy mustaqillikni ta’minlash va O‘zbekiston moliyaviy tizimini xalqaro standartlarga muvofiq rivojlantirish imkonini berdi.
O'zbek so'mining tarixi
O'zbekiston so'mi dastlab ikki bosqichda joriy etildi. 1993-yilning 15-noyabrida vaqtinchalik so'm-kupur shaklidagi valyuta aylanmaga kiritildi. Bu vaqtda bir so‘m 100 tiyinni tashkil etib, O‘zbekiston valyutasi sobiq SSSR rubli o‘rniga muomalaga kiritildi. Ammo vaqtinchalik valuta bo'lganligi sababli, so'm-kupur uzoq muddat davomida foydalanilmaydi va keyinchalik 1994-yilning 1-iyulida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov farmoniga binoan yangi valyuta – hozirgi so'm aylanmaga kiritildi. Yangi valuta chiqarilgandan so‘ng, so‘mning qadrsizlanishi va inflyatsiyaga mos ravishda yangi kupyuralar chiqarila boshlandi.
O‘zbekiston so‘mining rasmiy xalqaro belgisi "UZS" hisoblanadi va u 100 tiyingacha bo‘linadi. Dastlabki yillarda so‘m nisbatan barqaror valuta edi, ammo keyingi davrlarda iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar, shuningdek, ichki va tashqi omillar natijasida uning qiymatida keskin pasayishlar kuzatildi.
O'zbekiston so'mining ko‘rinishi va dizayni
O‘zbekiston so‘mining banknotalari va tangalari o‘ziga xos dizaynga ega. Ularning ko‘rinishida O‘zbekistonning boy madaniyati, tarixiy yodgorliklari va ramziy unsurlar aks etgan. Masalan, ba’zi kupyuralarda buyuk tarixiy shaxslar, me’morchilik obidalari, O‘zbekiston milliy urf-odatlari va san’ati aks etadi. Bu dizaynlar valyutaning o‘ziga xosligini va milliy qiyofasini ta’kidlaydi.
Banknotalar 1 000, 2 000, 5 000, 10 000, 50 000, 100 000 va 200 000 so'm nominal qiymatlarda muomalada. Shuningdek, tangalar ham mavjud bo‘lib, ular asosan kichik nominal qiymatlarni ifodalaydi. Valyutaning yangi nusxalari texnologik xavfsizlik choralari bilan mustahkamlangan, jumladan, suv belgilari, yorqin rangli chiziqlar, mikroshriftlar kabi elementlar kiritilgan.
Tangalar va ularning yillari
1994-2000
| Tasvir | Qiymati | Tarkibi | Diametri (mm) | Qalinligi (mm) | Ogʻirligi (g) | Yoni | Chiqqan yil (lar)i |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
1 tiyin | poʻlat, latun |
17 | 1,2 | 1,74 | tekis | 1994 |
 |
3 tiyin | 20 | 1,3 | 2,7 | qirrali | 1994 | |
 |
5 tiyin | 21,5 | 1,4 | 3,4 | 1994 | ||
 |
10 tiyin | poʻlat, nikel |
18,8 | 1,5 | 2,87 | 1994 | |
 |
20 tiyin | 22 | 1,6 | 4 | tekis Yigirma tiyin deb yozilgan |
1994 | |
 |
50 tiyin | 23,9 | 1,6 | 4,75 | tekis Ellik tiyin deb yozilgan |
1994 | |
 |
1 soʻm | 19,80 | 1,3 | 2,27 | tekis | 1997, 1998, 1999 |
|
 |
5 soʻm | 22,20 | 1,6 | 4,00 | 1997, 1998, 1999 |
||
 |
10 soʻm | 24,10 | 1,6 | 4,75 | 1997, 1998, 1999, 2000 |
2000-2004
| Tasvir | Qiymati (soʻm) |
Tarkibi | Diametr (mm) |
Qalinligi (mm) |
Ogʻirligi (g) |
Yoni | Chiqqan yillari |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
1 | poʻlat, nikel |
19 | 1,3 | 2,7 | qirrali | 2000 |
 |
5 | poʻlat, latun |
21 | 1,4 | 3,44 | tekis | 2001 |
 |
10 | poʻlat, nikel |
19 | 1,3 | 2,85 | ||
  |
50 | poʻlat, Cu/Ni |
26 | 2,2 | 8 | qisman qirrali |
|
  |
100 | 27,1 | 1,8 | 8 | tekis Oʻzbekiston markaziy banki deb yozilgan |
2004 |
3-chiqarilishi (2018-yil)
Banknotlar
1992-1994
| Tasvir | Qiymat (so'm) | O'lcham (mm) | Asosiy ranglari | Ort tomonidagi tasvir | Chiqarilgan sana |
|---|
  | 1 | 120 × 62 | Yashil, Pushti | Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri, Toshkent | 1994 |
  | 3 | 120 × 62 | Qizil, Yashil | Chashmai Ayyub, Buxoro | 1994 |
  | 5 | 142 × 69 | Koʻk, Qizil | Alisher Navoiy monumenti, Toshkent | 1994 |
  | 10 | 142 × 69 | Binafsha, Koʻk | Goʻri Amir, Samarqand | 1994 |
  | 25 | 142 × 69 | Koʻk, Zargʻaldoq | Shohizinda, Samarqand | 1994 |
  | 50 | 142 × 69 | Jigarrang, Zargʻaldoq | Registon ansambli, Samarqand | 1994 |
  | 100 | 142 × 69 | Binafsha | Xalqlar doʻstligi saroyi, Toshkent | 1994 |
  | 200 | 144 × 78 | Yashil | Sherdor madrasasi fragmenti, Samarqand | 1997 |
  | 500 | 144 × 78 | Qizil | Amir Temur monumenti, Toshkent | 1999 |
2001-2019
| Tasvir | Qiymat, soʻm | Oʻlcham, mm | Asosiy ranglari | Chiqarilgan sana |
|---|
  | 1000 | binafsha<br />jigarrang | Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Toshkent | 2001 |
  | 5000 | yashil<br />jigarrang | Oliy Majlis binosi, Toshkent | 2013 |
  | 10 000 | och koʻk | Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati binosi, Toshkent | 2017 |
  | 50 000 | binafsharang | Xalqaro anjumanlar saroyi, Toshkent | 2017 |
  | 100 000 | och jigarrang | Old tarafda Mirzo Ulugʻbek haykali, orqa tarafda Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi | 2019 |
So‘m va iqtisodiy o‘zgarishlar
So‘m qiymatining vaqt davomida o‘zgarishi iqtisodiy siyosat va global moliyaviy bozorlarning ta’siri bilan bog‘liq. O‘zbekiston hukumati milliy valyuta barqarorligini ta’minlash maqsadida qator islohotlarni amalga oshirib keladi. 2017-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan valuta siyosatini erkinlashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar qabul qilindi. Bu chora-tadbirlar O‘zbekistonda erkin valuta almashuvining joriy etilishi, iqtisodiyotni liberallashtirish hamda xorijiy investorlarni jalb qilish uchun qulay muhit yaratishga imkon berdi.
Valuta kursining erkinlashtirilishi natijasida so‘m bozor tamoyillari asosida qiymatini shakllantiradi. Bu esa eksport-import faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Avvalgi yillarda valuta kursi qattiq davlat nazoratida bo‘lib, u davlat tomonidan belgilangan rasmiy kursga bog‘liq edi. Biroq, yangi iqtisodiy siyosat valyuta qiymatini erkinlashtirib, valyuta ayirboshlash jarayonini sezilarli darajada yengillashtirdi.
So‘mning roli va ahamiyati
So‘m O‘zbekistonning iqtisodiy suverenitetini mustahkamlashda, ichki bozorni rivojlantirishda va davlat iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Milliy valyutaning mavjudligi milliy iqtisodiyotni himoya qilishga imkon berib, xalqaro savdo aloqalarini o‘rnatishda muhim omil sifatida xizmat qiladi. O‘zbekistonning xalqaro moliyaviy tizimlarda faol qatnashishi uchun milliy valuta barqarorligi ham zarur.
Milliy valuta, shuningdek, aholining iqtisodiy ongini shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. So‘m O‘zbekistonning mustaqil davlat sifatidagi suvereniteti va xalqning iqtisodiy farovonligi timsolidir. Bu valyuta orqali milliy iqtisodiy siyosat amalga oshiriladi, inflyatsiya darajasi va narxlar o‘zgarishi kabi omillar nazorat qilinadi.
Xulosa
O‘zbekistonning milliy valyutasi so‘m mamlakat iqtisodiy suvereniteti va mustaqillik ramzi sifatida muhim ahamiyatga ega. So‘mning qiymati va barqarorligi mamlakatning iqtisodiy taraqqiyoti va xalqaro maydondagi obro‘siga ta’sir qiladi. Hozirgi kunda O‘zbekiston hukumati so‘m barqarorligini ta’minlash va uni xalqaro bozorlarda mustahkamlash uchun qator islohotlarni amalga oshirib kelmoqda. Bu esa so‘mni nafaqat milliy valuta sifatida, balki mamlakat iqtisodiy rivojlanishi uchun muhim vosita sifatida taqdim etadi.
