Pegasus – bu Isroilning NSO Group texnologik kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan ilg‘or josuslik dasturi bo‘lib, u smartfonlardagi shaxsiy ma’lumotlarni yashirin tarzda yig‘ish, kuzatish va uzatishga mo‘ljallangan. Dastlab hukumatlarga terrorizm va jinoyatchilikka qarshi kurashishda yordam berish maqsadida yaratilgan bo‘lsa-da, keyinchalik bu dastur inson huquqlari himoyachilari, jurnalistlar, siyosatchilar va boshqa oddiy fuqarolarni kuzatishda ham ishlatilgani fosh etilgan. Pegasus foydalanuvchining telefoniga yashin tezligida o‘rnatiladi va hatto foydalanuvchi hech qanday havolani bosmasa ham, u tizimga kirib oladi. Bu texnologiya zero-click exploit deb ataladigan usuldan foydalanadi.
Dastur qanday ishlaydi
Pegasus dasturi foydalanuvchining xabarisiz telefon tizimiga kirib boradi va u yerda kamera, mikrofon, geolokatsiya, fayllar, xabarlar, qo‘ng‘iroqlar va boshqa barcha ilovalarga to‘liq nazorat o‘rnatadi. Dastur Android va iOS tizimlarida ishlaydi, hattoki eng so‘nggi xavfsizlik yangilanishlariga ega telefonlarda ham yashirincha faoliyat yurita oladi. U mobil qurilma ichidagi barcha shaxsiy ma’lumotlarni to‘plab, ularni maxfiy serverlarga yuboradi. Bu holatda foydalanuvchi hech qanday ogohlantirish olmasligi yoki qurilma ishlashida sezilarli o‘zgarish bo‘lmasligi uni juda xavfli qilgan.
Zero-click usuli haqida
Pegasus dasturining eng xavfli jihatlaridan biri – u zero-click exploit texnologiyasidan foydalanadi. Bu texnologiyada foydalanuvchi hech qanday havolani bosmasa ham, hech qanday faylni yuklab olmasa ham, telefon buziladi. Ilgari ko‘plab zararli dasturlar foydalanuvchini aldagan holda zararli havolalarni bosdirishga majbur qilgan. Ammo Pegasus telefonning ichki tizimidagi zaifliklardan foydalanib, avtomatik tarzda uni egallaydi. Bu usul orqali foydalanuvchining hech qanday aralashuvisiz barcha ma’lumotlari kuzatiladi.
Dastur qanday tarqalgan
Pegasus dasturining tarqalishi bir necha yo‘llar orqali amalga oshadi. Eng ko‘p uchraydigan usul – telefon tizimlarining noma’lum zaifliklaridan foydalanishdir. Shuningdek, foydalanuvchi noto‘g‘ri manzildan xabar olganda, shubhali havolalarni bosganda yoki elektron pochta orqali zararli fayl qabul qilganda ham Pegasus o‘rnatilishi mumkin. Dastur bir marta qurilmaga o‘rnatilgach, u foydalanuvchining barcha faoliyatini kuzatadi. U hatto shifrlangan messenjerlar (masalan, WhatsApp, Telegram, Signal) orqali yuborilgan xabarlarni ham o‘qiy oladi.
Pegasus dasturining aniqlanishi
Pegasus dasturi odatda juda maxfiy ishlaydi va uni oddiy foydalanuvchilar sezmaydi. Biroq 2021 yilda Forbidden Stories va Amnesty International tomonidan olib borilgan tekshiruvlar natijasida 50 mingdan ortiq telefon raqamlari Pegasus nishonida bo‘lgani fosh etildi. Mazkur tekshiruvlar davomida turli davlatlardagi siyosatchilar, jurnalistlar, faollar, biznesmenlar va inson huquqlari himoyachilari Pegasus orqali kuzatilgani ma’lum bo‘ldi. Amnesty International mutaxassislari maxsus tahlil vositalari orqali Pegasus izlarini telefonlarda aniqlab berishga muvaffaq bo‘lishgan.
Kuzatilgan shaxslar
Pegasus dasturi orqali kuzatilganlar qatorida Hindiston bosh vaziriga muxolif siyosatchilar, Frantsiya prezidenti Emmanuel Makron, Marokash, Saudiya Arabistoni, Meksika va boshqa davlatlardagi jurnalistlar, faollar, tadbirkorlar va diplomatlar mavjud. Bu holat xalqaro miqyosda katta shov-shuvga sabab bo‘ldi. OAV va inson huquqlari tashkilotlari Pegasus dasturining suiiste’mol qilinayotganidan xavotir bildirishdi. Shuningdek, ko‘plab mamlakatlarda mustaqil surishtiruvlar boshlandi va ba’zi davlatlar NSO Group kompaniyasiga qarshi huquqiy choralar ko‘ra boshladi.
NSO Group va dasturga ruxsat
NSO Group – bu Isroilda joylashgan, tijoriy josuslik texnologiyalari ishlab chiqishga ixtisoslashgan kompaniya. Ularning rasmiy bayonotiga ko‘ra, Pegasus faqat ruxsat berilgan davlat hukumatlariga, terrorizmga qarshi kurashish yoki jinoiy faoliyatni fosh qilish uchun sotiladi. Biroq amaliyotda Pegasus vositasi ko‘plab fuqarolik jamiyati a’zolari va muxolif shaxslarga qarshi ishlatilgani fosh etilgan. 2021 yilda AQSh hukumati NSO Group kompaniyasini qora ro‘yxatga kiritdi va unga texnologik cheklovlar joriy etdi.
Dastur xavflari va muammolari
Pegasus dasturi axborot xavfsizligiga tahdid soluvchi vositadir. Dastur yordamida fuqarolarning shaxsiy hayoti to‘liq nazorat ostiga olinadi, ular ustidan yashirin kuzatuv yuritiladi. Bu esa fuqarolarning erkinliklariga jiddiy putur yetkazadi. Bunday texnologiyalar demokratik qadriyatlarga ziddir va erkin jamiyatlarda senzura, repressiya va tahdid vositasi sifatida ishlatilishi mumkin. Texnologik jihatdan yuksak bo‘lishiga qaramay, Pegasus inson huquqlari va qonunchilik normalariga zid tarzda qo‘llanilgan holatlari ko‘plab xalqaro tanqidlarni keltirib chiqargan.
Pegasus va kiberxavfsizlik
Pegasus dasturi kiberxavfsizlik sohasidagi zaifliklarni fosh etdi. Telefon va tizim ishlab chiqaruvchilar o‘z qurilmalarini himoyalash uchun yangilanishlar chiqarishadi, biroq Pegasus kabi vositalar bu himoyalarni ham aylanib o‘tadi. Shuning uchun Apple, Google kabi kompaniyalar tizimlaridagi zaif joylarni aniqlash va bartaraf qilish ustida doimiy ish olib borishmoqda. Shu bilan birga, mustaqil xavfsizlik firmalari ham Pegasus faoliyatini aniqlash va bloklash bo‘yicha yechimlar ishlab chiqishga urinmoqda. Ammo hozirgi paytda bu dasturning mutlaqo oldini olish yo‘li mavjud emas.
Foydalanuvchilar qanday ehtiyot bo‘lishi mumkin
Oddiy foydalanuvchilar Pegasus kabi dasturlardan to‘liq himoyalanishlari qiyin. Shunga qaramay, telefonni har doim yangilab yurish, noma’lum havolalarga bosmaslik, shubhali ilovalarni o‘rnatmaslik, ikki bosqichli autentifikatsiya faollashtirish, faqat rasmiy ilova do‘konlaridan dastur o‘rnatish kabi xavfsizlik choralariga amal qilish kerak. Shuningdek, Signal va boshqa shifrlangan aloqa platformalaridan foydalanish ham xavfsizlikni nisbatan oshiradi. Amnesty International tomonidan ishlab chiqilgan mobil tahlil vositalaridan foydalanib, telefonning buzilgan yoki buzilmaganini aniqlash mumkin.
Xulosa
Pegasus dasturi zamonaviy texnologiyalarning inson huquqlari va axborot xavfsizligiga qanday tahdid solishi mumkinligini yaqqol namoyish etadi. Dastlab ijobiy maqsadlarda yaratilgan bu texnologiya keyinchalik ko‘plab suiiste’molliklarga sabab bo‘ldi. U insonlarning yashirin kuzatilishiga, shaxsiy hayotga tajovuz qilinishiga, erkinlik va maxfiylikning buzilishiga olib keldi. Bunday vositalar ustidan xalqaro nazorat kuchaytirilishi zarur. Texnologiya taraqqiyoti bilan birga, uni to‘g‘ri va qonuniy yo‘nalishda ishlatish madaniyati ham shakllanishi kerak. Faqat shundagina texnologiya jamiyatga foyda keltiradi, zarar emas.
