Har qanday kimyoviy modda — atomlar va ularning birikishidan hosil bo'lgan kristallar, molekulalar va ionlardan tashkil topgan materiyadir. Bularda atomlar bir-birlari bilan ma’lum turdagi bog'lanishlar (kuchlar) vositasida birikadilar. Bu bog'lanishlar yuzaga kelish mexanizmi, tabiati ularda ishtirok etuvchi zarrachalaming turlariga ko'ra bir necha xil bo'ladi.

Kimyoviy bog'lanishlarga va ulaming hosil bo'lishiga atomlarning elektron tuzilishi nuqtai nazaridan qarash lozim. Chunki kimyoviy bog'lanishlarning hosil bo'lishida ishtirok etuvchi asosiy vosita — elektronlar va elektron bulutlaridir. Umuman, har qanday kimyoviy bog'lanish o'zaro birikuvchi atomlartashqi (va tashqidan oldingi) elektron qavatdagi 1 yoki birnecha elektron bulutlarining yadrolar o‘rtasida qayta taqsimlanishi (bir-birini o‘zaro qoplashi) natijasida hosil bo'luvchi ko'p yadroli va ko'p elektronli sistemadir. Kimyoviy bog‘lanishlarning asosiy tavsifnomalari qatoriga kimyoviy bog'lanish energiyasi, bog'lanish uzunligi, bog'lar orasidagi burchak (valent burchagi) va bog'lanish tartibi kiradi.

Bog'lanish energiyasi

Kimyoviy bog'ni uzish uchun zarur bo'lgan eng kam energiya miqdoriga bog'lanish energiyasi deyiladi. U E bilan belgilanib, kJ/mol va kkal/mol da o'lchanadi. H₂ — molekulasidagi H—H bog'lanish energiyasi E_H2= 436 kJ/mol. Ikki atomli molekulalarda bog'lanish energiyasi shu molekulani atomlarga parchalanish (dissotsilanish) energiyasiga teng.

Agar molekulada 2 va undan ortiq kimyoviy bog'lanish mavjud bo'lsa, har bir bog'lanish energiyasi qiymati umuman molekulaning parchalanish energiyasi bog'lanishlari soniga bo'lib hisoblanadi. CH₄ molekulasining parchalanish energiyasi 1649 kJ teng. Bu molekulada 4 ta C—H bog'i bor. Har bir bog'ning energiyasi E_(C-H) = D/4 = 1649/4 = 412,25 kJ bo'ladi.

Bog'lanish energiyasi qanchalik katta bo'lsa, bog' shunchalik barqaror bo'ladi. Bog'lanish energiyasining qiymati o'zaro birikuvchi atomlaming tabiatiga, bog'lanish turi va tartibiga bog'liq bo'ladi. Masalan: H₂O molekulasida E_(H—O) = 460,5 kJ/mol; H₂S molekulasida E_(H—S) = 229,4 kJ/mol bo'lsa, H₂Se — molekulasida E_(H—Se) = 174,8 kJ/mol; H₂Te da E_(H—Те) = 140,5 kJ/mol.

Bog'ning uzunligi

Kimyoviy bog'ning uzunligi r-harfi bilan belgilanib, nm da o'lchanadi.

Bog‘ning uzunligi deb, kimyoviy bog'lanishning hosil bo'lishida ishtirok etgan atomlar yadrolari о‘rtasidagi masofaga aytiladi.

Vodorod molekulasidagi H—H bog'ining uzunligi r_(H-H) = 0,074 nm. Kimyoviy bog'lanishlarsoni ortishi bilan bir xil element atomlari hosil qilgan bog'ning uzunligi quyidagicha o'zgaradi:

H₃C—CH₃ da r_c-c = 0,154 nm,
H2C = CH2 da r_c-c = 0,135 nm,
HC = CH da r_c-c = 0,121 nm ga teng

Valent burchagi

Kimyoviy bog'lanishlar orasidagi burchak valent burchagi (yoki bog'lanish burchagi) deyiladi. Agar H₂O molekulasi olib qaralsa, H—О bog'i bir-biriga nisbatan 104,5° burchak ostida joylashadi va molekula burchaksimon tuzilishga ega bo‘ladi. CH₄ molekulasida bog‘lar orasidagi burchak 109,5°.

Bog'lanish tartibi

O'zaro kimyoviy bog' hosil qilgan atomlar orasida hosil bo'lgan bog'lanishlar soni bo'lib, birlamchi, ikkilamchi (qo'sh bog'), uchlamchi (uch bog') va ba’zi hollarda to'rtlamchi bog'lanish mavjud bo'ladi. Bog'lanishlar tartibi karrali ortishi bilan bog'ning barqarorligi ortadi, uzunligi qisqaradi (yuqoridagi misollarga qarang).