
DevOps (qisqartma, ingl. development (ishlab chiqish) & operations (ekspluatatsiya) so‘zlaridan) — dasturiy ta’minotni yig‘ish, sozlash va ishga tushirishning texnologik jarayonlarini avtomatlashtirish metodologiyasidir. Ushbu metodologiya dasturiy ta’minot ishlab chiqish mutaxassislari bilan axborot texnologiyalari bo‘yicha texnik xizmat ko‘rsatish mutaxassislarining faol hamkorligini hamda ularning texnologik jarayonlarini o‘zaro uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi. Bundan maqsad — dasturiy mahsulotning yuqori sifatini ta’minlash. Metodologiya dasturiy mahsulotlar va xizmatlarni yaratish hamda yangilash jarayonini samarali tashkil etishga xizmat qiladi. U mahsulotni yaratish va dasturiy ta’minotdan foydalanish jarayonlarining chambarchas bog‘liqligi g‘oyasiga asoslanadi. Bu yondashuv jamoada mahsulot yaratish madaniyati sifatida shakllantiriladi.
Dasturiy ta’minotning yangi versiyalarini tez-tez chiqarishi kerak bo‘lgan tashkilotlarga DevOps, ya’ni dasturiy ta’minotni yig‘ish, sozlash va ishga tushirish jarayonlarini avtomatlashtirish zarur bo‘lishi mumkin. Turli vazifalarni bajaradigan bir nechta ilovani ishlab chiqaruvchi tashkilotlarda dasturiy ta’minotning yangi versiyalarini kun davomida chiqarish jarayoni ancha jadal kechishi mumkin.
Ushbu metodologiya dasturiy ta’minotni uning hayotiy sikli bosqichlari bo‘ylab tez o‘tkazish uchun ishlab chiqish muhitlarini standartlashtirishga e’tibor qaratadi. Bu dasturiy mahsulotning yangi versiyalarini tez chiqarishga yordam beradi. Ideal holatda, yig‘ish va chiqarishni avtomatlashtirish tizimlari har qanday muhitda barcha dasturchilar uchun mavjud bo‘lishi, dasturchilar esa ishlab chiqish muhitini boshqara olishi kerak. Shu bilan birga, axborot texnologiyalari infratuzilmasi ilovaga ko‘proq yo‘naltirilishi lozim.
Dasturiy ta’minotni yig‘ish, sozlash va ishga tushirish jarayonlarini avtomatlashtiruvchi muhandislarning (DevOps engineers) vazifasi — avtomatlashtirish vositalari yordamida dasturiy ta’minotni ishlab chiqish va yetkazib berish jarayonlarini undan foydalanish jarayoni bilan muvofiqlashtirib, ularni yagona tizimga birlashtirish.
Dasturiy ta’minotni yig‘ish, sozlash va ishga tushirish jarayonlarini avtomatlashtirish harakati (DevOps harakati) 2009-yilda paydo bo‘lgan. Uning maqsadi dasturiy mahsulotlarni ishlab chiqish va ulardan foydalanish jamoalari o‘rtasidagi hamkorlik muammolarini hal etish edi. O‘sha yili Belgiyada «DevOps Days» nomli konferensiyalar turkumi tashkil etilgan. Keyinchalik «DevOps kunlari» dunyoning turli shahar va mamlakatlarida o‘tkazilgan.
Paydo bo‘lishi
Hozirgi DevOps yondashuvining ildizlari, jumladan, dasturiy ta’minotni yig‘ishni avtomatlashtirish va sinovdan o‘tkazish, uzluksiz integratsiya hamda uzluksiz yetkazib berish kabi ayrim asosiy tamoyillar Agile yondashuvi doirasida shakllangan. Agile tarixi norasmiy ravishda 1990-yillarga, rasmiy ravishda esa 2001-yilga borib taqaladi. ekstremal dasturlash kabi usullardan foydalanadigan dasturchilar jamoalari, agar bu usullar ishlab chiqilayotgan ilovaning operatsion jarayonlarini sozlash va infratuzilmasini (iloji boricha avtomatlashtirilgan tarzda) qo‘llab-quvvatlash majburiyatlarini ham o‘z ichiga olmaganida, «mijoz ehtiyojlarini qimmatli dasturiy ta’minotni erta va muntazam yetkazib berish orqali qondirish» maqsadiga erisha olmas edi. Chunki Scrum 2000-yillarning boshida moslashuvchan boshqaruvning ustun yondashuviga aylandi. Biroq unda ko‘plab Agile jamoalarida mavjud bo‘lgan muhandislik usullari yo‘q edi. Natijada operatsion jarayonlar va infratuzilma vazifalarini avtomatlashtirish harakati Agile’dan ajralib chiqdi va rivojlanib, hozirgi DevOps shakliga keldi. Bugungi kunda DevOps dasturiy ta’minot Agile yoki boshqa metodologiya asosida yaratilganidan qat’i nazar, uni ishga tushirishga e’tibor qaratadi.
Shunday qilib, DevOps’ga ehtiyoj bilvosita dasturiy ta’minot ishlab chiqishda Agile metodologiyasining ommalashuvi natijasida yuzaga keldi, chunki bu chiqariladigan versiyalar sonining ortishiga olib kelgan.
Vositalar to‘plami
DevOps jamoaviy ishga (dasturiy ta’minotni ishlab chiqish, undan foydalanish va uni sinash bilan shug‘ullanuvchi xodimlar hamkorligiga) asoslangani sababli, yagona «DevOps vositasi» mavjud emas. Aksincha, u bir nechta vositadan iborat to‘plam yoki «DevOps vositalari zanjiri»dir. Odatda DevOps vositalari dasturiy ta’minotni ishlab chiqish va yetkazib berishning asosiy jihatlarini aks ettiruvchi quyidagi bir yoki bir nechta toifaga kiradi:
- Kod yozish — kodni ishlab chiqish va tahlil qilish, versiyalarni boshqarish vositalari, kodni birlashtirish;
- Yig‘ish — uzluksiz integratsiya vositalari, yig‘ish holatini kuzatish;
- Sinovdan o‘tkazish — biznes xatarlarini tez va o‘z vaqtida baholash imkonini beruvchi uzluksiz sinov vositalari;
- Paketlash — dasturiy artefaktlar repozitoriysi, ilovani dastlabki o‘rnatish;
- Versiyani chiqarish — o‘zgarishlarni boshqarish, versiyani chiqarishni rasmiy tasdiqlash, chiqarish jarayonini avtomatlashtirish;
- Sozlash — infratuzilmani sozlash va boshqarish, infratuzilmani kod sifatida boshqarish (Infrastructure as Code) vositalari;
- Monitoring — ilovalar unumdorligini o‘lchash, yakuniy foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqani kuzatish;
- Uzluksiz yetkazib berish;
- Uzluksiz integratsiya.
Ko‘plab vositalar mavjud bo‘lsa-da, ularning ayrim toifalari tashkilotda DevOps vositalarini joriy etishda ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Ushbu asosiy vositalarni aniqlashga qaratilgan ayrim urinishlar tegishli adabiyotlarda uchraydi.
Konteynerlashtirishni boshqarish vositalari (Docker, Kubernetes), uzluksiz integratsiya vositalari (Jenkins, GitLab), muhitlarni andoza asosida ishga tushirish vositalari (Puppet, Ansible, Terraform) va boshqa ko‘plab vositalardan keng foydalaniladi hamda ular DevOps vositalari haqidagi muhokamalarda tez-tez tilga olinadi.
Uzluksiz yetkazib berish bilan taqqoslash
Uzluksiz yetkazib berish (Continuous delivery) va DevOps ma’no jihatidan o‘xshash (va ko‘pincha birga qo‘llanadi), biroq ular ikki xil tushunchadir:
DevOps kengroq sohalarda qo‘llanadi va quyidagilarga e’tibor qaratadi:
- Tashkiliy o‘zgarishlar: xususan, dasturiy ta’minotni yetkazib berish bilan shug‘ullanuvchi turli mutaxassislar o‘rtasida yaqinroq hamkorlikni qo‘llab-quvvatlash;
- Dasturchilar;
- Ekspluatatsiya bo‘yicha mutaxassislar;
- Sifatni ta’minlash;
- Boshqaruv;
- Tizim ma’muriyati;
- Ma’lumotlar bazasini boshqarish;
- Muvofiqlashtiruvchilar
- Dasturiy ta’minotni yetkazib berish jarayonlarini avtomatlashtirish.
Uzluksiz yetkazib berish (Continuous delivery) — yetkazib berish bosqichini avtomatlashtirishga qaratilgan yondashuv bo‘lib, quyidagilarga e’tibor qaratadi:
- Turli jarayonlarni birlashtirish;
- Ularni tezroq va tez-tez bajarish.
Ularning yakuniy maqsadlari umumiy bo‘lib, bu maqsadlarga erishishda ular ko‘pincha birgalikda qo‘llanadi. DevOps va uzluksiz yetkazib berish moslashuvchan usullardan foydalanadi: yakuniy mijoz uchun aniq natija beradigan kichik va tezkor o‘zgarishlar amalga oshiriladi.
Maqsadlar
DevOps’ning aniq maqsadlari dasturiy ta’minotni yetkazib berishning butun jarayonini qamrab oladi. Ular quyidagilardan iborat:
- Mahsulotni bozorga chiqarish vaqtini qisqartirish;
- Yangi versiyalardagi nosozliklar tez-tez yuz berishini kamaytirish;
- Tuzatishlarni amalga oshirish muddatini qisqartirish;
- Tiklashga ketadigan vaqtni kamaytirish (yangi versiya ishdan chiqsa yoki amaldagi tizim boshqa sabab bilan ishlamay qolsa).
DevOps usullari oddiy jarayonlarni yanada dasturlashtiriladigan va dinamik holga keltiradi. DevOps yordamida operatsion jarayonlarning oldindan bashorat qilinishi, samaradorligi, xavfsizligi va ta’mirlashga yaroqliligini imkon qadar oshirish mumkin.
DevOps integratsiyasi mahsulotni yetkazib berish, uzluksiz sinovdan o‘tkazish, sifatni tekshirish, yangi funksiyalarni ishlab chiqish hamda texnik xizmat ko‘rsatish yangilanishlarini qamrab oladi. Bu ishonchlilik va xavfsizlikni oshirish, shuningdek, ishlab chiqish va ishga tushirish siklini tezlashtirishga xizmat qiladi.
DevOps ishlab chiqish muhitini standartlashtirish orqali tashkilotga dasturiy ta’minot versiyalarini chiqarishni boshqarishda ustunlik beradi. Hodisalarni kuzatish, hujjatlashtirilgan boshqaruv jarayonlarini amalga oshirish va batafsil hisobotlar tayyorlash osonlashadi. DevOps yondashuvi dasturchilarga ishlab chiqish muhitini ko‘proq boshqarish imkonini beradi, infratuzilmani esa ilovalarning ehtiyojlariga ko‘proq yo‘naltiradi.
Afzalliklari
DevOps’dan foydalanadigan kompaniyalar sezilarli afzalliklarni qayd etgan: mahsulotni bozorga chiqarish vaqti ancha qisqargan, mijozlar qoniqishi va mahsulot sifati oshgan, yangi versiyalar ishonchliroq bo‘lgan, unumdorlik va samaradorlik yaxshilangan, shuningdek, tezkor tajribalar o‘tkazish orqali kerakli mahsulotni yaratish imkoniyati kengaygan.
Biroq 2017-yil yanvarida F5 Labs kompaniyasi e’lon qilgan, axborot texnologiyalari sohasidagi qariyb 2200 nafar rahbar va mutaxassis o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovga asoslangan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, DevOps’dan foydalanish kengayayotganiga qaramay, so‘ralganlarning atigi har beshinchisi DevOps o‘z tashkilotiga strategik ta’sir ko‘rsatmoqda, deb hisoblagan. Xuddi shu tadqiqotda atigi 17 % respondent DevOps’ni asosiy vosita deb belgilagan.
Arxitekturaga qo‘yiladigan talablar
DevOps’dan samarali foydalanish uchun amaliy dasturlar arxitektura nuqtayi nazaridan muhim talablar (ASR) to‘plamiga mos kelishi kerak. Jumladan, ularni ishga tushirish, o‘zgartirish va sinovdan o‘tkazish imkoniyati hamda monitoring qilish imkoniyatlari bo‘lishi zarur.
Aslida DevOps’dan istalgan arxitektura uslubida foydalanish mumkin bo‘lsa-da, mikroxizmatlar arxitekturasi doimiy ravishda ishga tushiriladigan[aniqlashtirish kerak] tizimlarni yaratishda standartga aylanmoqda. Har bir xizmatning hajmi kichik bo‘lgani sababli, uni uzluksiz refaktoring orqali alohida o‘zgartirish mumkin. Bu avvaldan katta hajmda loyihalash zaruratini kamaytiradi va dasturiy ta’minotni dastlabki bosqichlardanoq uzluksiz chiqarish imkonini beradi.
GitOps
GitOps DevOps’dan rivojlanib chiqqan. Ushbu yondashuvda konfiguratsiyaning muayyan holati kommit qilinadi (ya’ni Git tizimida o‘zgarish sifatida qayd etiladi); yondashuv nomi ham shu tizimdan olingan. Nazariy jihatdan Git o‘rniga boshqa versiyalarni boshqarish tizimi ham ishlatilishi mumkin, ammo amalda deyarli doim Git qo‘llanadi. Versiyalarni boshqarish tizimidan foydalanish kodni ko‘rib chiqish (code review) amaliyotlarini qo‘llash va konfiguratsiyani oldingi holatga qaytarish imkonini beradi.